संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 5
Dashak 5 · Samāsa 7
49 ovis
सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार ।
परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती
sṛṣṭī je kām carācara | jīva dāṭale apāra |
parī te avaghe catvāra | bolijetī
The sṛṣṭi, moving-and-unmoving; jīvas are crammed countlessly; yet all are spoken as four.
ऐक तयांचें लक्षण । चत्वार ते कोण कोण ।
बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध
aika tayāmcem lakṣaṇa | catvāra te koṇa koṇa |
baddha mumukṣa sādhaka jāṇa | cauthā siddha
Hear their sign — the four, who-who — *baddha* (bound), *mumukṣu* (liberation-seeking), *sādhaka* — know — and fourth, *siddha*.
यां चौघांविरहित कांहीं । सचराचरीं पांचवा नाहीं ।
आतां असो हें सर्वही । विशद करूं
yām caughāmvirahita kāmhīm | sacarācarīm pāmcavā nāhīm |
ātām aso hem sarvahī | viśada karūm
Apart from these four, nothing — in moving-and-unmoving there is no fifth; now all this will be clarified.
बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण ।
साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी
baddha mhaṇije to koṇa | kaisem mumukṣācem lakṣaṇa |
sādhakasiddhavoḷakhaṇa | kaisī jāṇāvī
Who is *baddha*? What is the sign of *mumukṣu*? How is the sādhaka-siddha recognition known?
श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध ।
मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले
śrotīm vhāvem sāvadha | prastuta aikā baddha |
mumukṣa sādhaka āṇi siddha | puḍhem niropile
Listeners, be attentive; first hear the baddha.
आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा ।
चक्षुविण दाही दिशा । सुन्याकार
ātām baddha to jāṇije aisā | amdhārīmcā amdha jaisā |
cakṣuviṇa dāhī diśā | sunyākāra
Samsāra-intoxication by its quality; many low, inauspicious-marks; by whose very face-sight sin clings.
भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी ।
पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं
bhakta jñāte tāpasī | yogī vītarāgī samnyāsī |
puḍhem dekhatām dṛṣṭīsī | yeṇāra nāhīm
Devotees, jñānis, ascetics, yogis, dispassionate, sannyāsīs — will not appear even to his sight.
न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म ।
न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ
na dise neṇe karmākarma | na dise neṇe dharmādharma |
na dise neṇe sugama | paramārthapamtha
Does not see, does not know karma-and-non-karma; does not see, does not know dharma-and-non-dharma; does not see, does not know the easy path of paramārtha.
तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र ।
सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे
tayāsa na dise sacchāstra | satsamgati satpātra |
sanmārga jo kām pavitra | to hī na dise
To him the true-śāstra is not seen; sat-sanga, sat-pātra; the pure good-path — even that is not seen.
न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार ।
न कळे कैसा परोपकार । दानपुण्य
na kaḷe sārāsāra vicāra | na kaḷe svadharma ācāra |
na kaḷe kaisā paropakāra | dānapuṇya
Does not know sārāsāra-vicāra; does not know svadharma-conduct; does not know how paropakāra, dāna, puṇya [work].
नाहीं पोटीं भूतदया । नाहीं सुचिष्मंत काया ।
नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद
nāhīm poṭīm bhūtadayā | nāhīm suciṣmamta kāyā |
nāhīm janāsi nivavāvayā | vacana mṛda
No compassion in the belly; no pure body; no soft word to comfort people.
न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान ।
न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नांव बद्ध
na kaḷe bhakti na kaḷe jñāna | na kaḷe vairāgya na kaḷe dhyāna |
na kaḷe mokṣa na kaḷe sādhana | yā nāmva baddha
Does not know bhakti, jñāna; does not know vairāgya, dhyāna; does not know mokṣa, sādhana — this is called *baddha*.
न कळे देव निश्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक ।
न कळे मायेचें कौतुक । या नांव बद्ध
na kaḷe deva niścayātmaka | na kaḷe samtāmcā viveka |
na kaḷe māyecem kautuka | yā nāmva baddha
Does not know God with certainty; does not know the discernment of saints; does not know the wonder of māyā — this is called baddha.
न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरूपण ।
न कळे आपणासि आपण । या नांव बद्ध
na kaḷe paramārthācī khūṇa | na kaḷe adhyātmanirūpaṇa |
na kaḷe āpaṇāsi āpaṇa | yā nāmva baddha
Does not know the mark of paramārtha; does not know adhyātma-exposition; does not know oneself by oneself — this is called baddha.
न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचें फळ ।
न कळे तत्वतां केवळ । या नांव बद्ध
na kaḷe jīvācem janmamūḷa | na kaḷe sādhanācem phaḷa |
na kaḷe tatvatām kevaḷa | yā nāmva baddha
Does not know the root of jīva's birth; does not know the fruit of sādhana; does not know the truth at all — this is called baddha.
न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचें लक्षण ।
न कळे वस्तु विलक्षण । या नांव बद्ध
na kaḷe kaisem tem bamdhana | na kaḷe muktīcem lakṣaṇa |
na kaḷe vastu vilakṣaṇa | yā nāmva baddha
Does not know how bondage is; does not know the sign of mukti; does not know the distinct substance — this is called baddha.
न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला ।
न कळे संकल्पें बांधला । या नांव बद्ध
na kaḷe śāstrārtha bolilā | na kaḷe nijasvārtha āpulā |
na kaḷe samkalpem bāmdhalā | yā nāmva baddha
Does not know the śāstra-meaning spoken; does not know his own essential interest; bound by resolution — this is called baddha.
जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण ।
तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं
jayāsi nāhīm ātmajñāna | hem mukhya baddhācem lakṣaṇa |
tīrtha vrata dāna puṇya | kāmhīmca nāhīm
He who has no *ātma-jñāna* — this is the chief sign of *baddha*; tīrtha, vrata, dāna, puṇya — none is [in him].
दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं ।
शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नांव बद्ध
dayā nāhīm karuṇā nāhīm | ārjava nāhīm mitri nāhīm |
śāmti nāhīm kṣmā nāhīm | yā nāmva baddha
No compassion, no pity; no integrity, no friendship; no peace, no forgiveness — this is called baddha.
जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें ।
बहुसाल कुलक्षणें । या नांव बद्ध
jem jñānaviśim uṇem | tethem kaicīm jñānācīm lakṣaṇem |
bahusāla kulakṣaṇem | yā nāmva baddha
Where jñāna is deficient, where are the signs of jñāna? Many inauspicious-marks — this is called baddha.
नाना प्रकारीचे दोष- । करितां, वाटे परम संतोष ।
बाष्कळपणाचा हव्यास । या नांव बद्ध
nānā prakārīce doṣa- | karitām, vāṭe parama samtoṣa |
bāṣkaḷapaṇācā havyāsa | yā nāmva baddha
Committing many kinds of sins feels supremely joyful; craving for foolishness — this is called baddha.
बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद ।
बहु द्वंद बहु खेद । या नांव बद्ध
bahu kāma bahu krodha | bahu garva bahu mada |
bahu dvamda bahu kheda | yā nāmva baddha
Much lust, much anger; much pride, much intoxication; much conflict, much grief — this is called baddha.
बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ ।
बहु कर्कश बहु अशुभ । या नांव बद्ध
bahu darpa bahu dambha | bahu viṣaye bahu lobha |
bahu karkaśa bahu aśubha | yā nāmva baddha
Much arrogance, much hypocrisy; much sensuality, much greed; much harshness, much inauspicious — this is called baddha.
बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार ।
बहु पापी बहु विकार । या नांव बद्ध
bahu grāmaṇī bahu matsara | bahu asūyā tiraskāra |
bahu pāpī bahu vikāra | yā nāmva baddha
Much leadership-craving, much envy; much jealousy, contempt; much sinful, full-of-distortions — this is called baddha.
बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा ।
बहु कुकर्माचा सांठा । या नांव बद्ध
bahu abhimāna bahu tāṭhā | bahu ahamkāra bahu phāmṭā |
bahu kukarmācā sāmṭhā | yā nāmva baddha
Much conceit, much stiffness; much ego, much diversion; much store of bad-deeds — this is called baddha.
बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद ।
बहु क्रूइर कृपामंद । या नांव बद्ध
bahu kāpaṭya vādavevāda | bahu kutarka bhedābheda |
bahu krūira kṛpāmamda | yā nāmva baddha
Much deceit, argument-debate; much bad-reasoning, difference-non-difference; much cruel, compassion-dim — this is called baddha.
बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष ।
बहु प्रकारीचे दोष । या नांव बद्ध
bahu nimdā bahu dveṣa | bahu adharma bahu abhiḷāṣa |
bahu prakārīce doṣa | yā nāmva baddha
Much slander, much hatred; much adharma, much craving; many kinds of sins — this is called baddha.
बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार ।
बहु आनित्य अविचार । या नांव बद्ध
bahu bhraṣṭa anācāra | bahu naṣṭa yekamkāra |
bahu ānitya avicāra | yā nāmva baddha
Much corrupt conduct; much wicked, one-sided; much impermanence, un-reasoning — this is called baddha.
बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी ।
तपीळ कुविद्या अनेकी । या नांव बद्ध
bahu niṣṭhura bahu ghātakī | bahu hatyārā bahu pātakī |
tapīḷa kuvidyā anekī | yā nāmva baddha
Much cruel, much ruinous; much murderous, much sinful; hot-tempered, many-false-sciences — this is called baddha.
बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी ।
बहु डाईक दुर्मती । या नांव बद्ध
bahu durāśā bahu svārthī | bahu kaḷaha bahu anarthī |
bahu ḍāīka durmatī | yā nāmva baddha
Much false-hope, much selfish; much quarrel, much ruinous-goal; much envious, bad-intellect — this is called baddha.
बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना ।
बहु ममता बहु भावना । या नांव बद्ध
bahu kalpanā bahu kāmanā | bahu tṛṣṇā bahu vāsanā |
bahu mamatā bahu bhāvanā | yā nāmva baddha
Much imagination, much desire; much thirst, much tendency; much possessiveness, much fixed-idea — this is called baddha.
बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी ।
बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नांव बद्ध
bahu vikalpī bahu viṣādī | bahu mūrkha bahu samamdhī |
bahu prapamcī bahu upādhī | yā nāmva baddha
Much doubter, much despondent; much fool, much possessed-by-spirits; much worldly-bound, much encumbered — this is called baddha.
बहु वाचाळ बहु पाषंडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी ।
बहु पैशून्य बहु खोडी । या नांव बद्ध
bahu vācāḷa bahu pāṣamḍī | bahu durjana bahu thotāmḍī |
bahu paiśūnya bahu khoḍī | yā nāmva baddha
Much talkative, much heretical; much wicked, much deceiver; much slanderer, much mischief — this is called baddha.
बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम ।
बहु विक्षेप बहु विराम । या नांव बद्ध
bahu abhāva bahu bhrama | bahu bhrāmti bahu tama |
bahu vikṣepa bahu virāma | yā nāmva baddha
Much non-feeling, much delusion; much confusion, much darkness; much distraction, much dullness — this is called baddha.
बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती ।
बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नांव बद्ध
bahu kṛpaṇa bahu khamdastī | bahu ādakhaṇā bahu mastī |
bahu asatkriyā vyastī | yā nāmva baddha
Much miserly, much scheming; much jealous, much insolent; much corrupt-action, wasteful — this is called baddha.
परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचें उदंड ज्ञान ।
नेणे स्वयें समाधान । या नांव बद्ध
paramārthaviṣaīm ajñāna | prapamcācem udamḍa jñāna |
neṇe svayem samādhāna | yā nāmva baddha
Ignorant in paramārtha-matters; abundant knowledge in prapañca; does not know composure — this is called baddha.
परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर ।
संसारभार जोजार । या नांव बद्ध
paramārthācā anādara | prapamcācā atyādara |
samsārabhāra jojāra | yā nāmva baddha
Disregard of paramārtha; extreme regard for prapañca; burden of worldly-affairs — this is called baddha.
सत्संगाची नाहीं गोडी । संतनिंदेची आवडी ।
देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध
satsamgācī nāhīm goḍī | samtanimdecī āvaḍī |
dehebuddhīcī ghātalī beḍī | yā nāva baddha
No sweetness for sat-sanga; liking for slandering saints; has put on the fetter of body-intellect — this is called baddha.
हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ ।
सत्संगाचा दुष्काळ । या नांव बद्ध
hātīm dravyācī japamāḷa | kāmtādhyāna sarvakāḷa |
satsamgācā duṣkāḷa | yā nāmva baddha
In hand, the rosary of wealth; always meditation on wife; famine of sat-sanga — this is called baddha.
नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी ।
चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नांव बद्ध
netrīm dravya dārā pāhāvī | śravaṇīm dravya dārā aikāvī |
cimtanīm dravya dārā cimtāvī | yā nāmva baddha
In the eyes, wealth and wife should be seen; in the ears, wealth and wife should be heard; in contemplation, wealth and wife should be contemplated — this is called baddha.
काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण ।
द्रव्यदारेचें करी भजन । या नांव बद्ध
kāyā vācā āṇi mana | citta vitta jīva prāṇa |
dravyadārecem karī bhajana | yā nāmva baddha
Body, speech, and mind; heart, wealth, life, prāṇa; does bhajana of wealth-and-wife — this is called baddha.
इंद्रियें करून निश्चळ । चंचळ होऊं नेदी पळ ।
द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नांव बद्ध
imdriyem karūna niścaḷa | camcaḷa hoūm nedī paḷa |
dravyadāresi lāvī sakaḷa | yā nāmva baddha
Having made the senses unwavering, not letting them stir for a moment; applies all to wealth-and-wife — this is called baddha.
द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तोचि परमार्थ ।
द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध
dravya dārā temci tīrtha | dravya dārā toci paramārtha |
dravya dārā sakaḷa svārtha | mhaṇe to baddha
Wealth-and-wife itself is tīrtha; wealth-and-wife is paramārtha itself; wealth-and-wife is all self-interest — whoever says so is baddha.
वेर्थं जाऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ ।
कथा वार्ता तेचि सकळ । या नांव बद्ध
vertham jāūm nedī kāḷa | samsāracimtā sarvakāḷa |
kathā vārtā teci sakaḷa | yā nāmva baddha
Does not let time pass in vain; samsāra-anxiety always; all talk and topics are of this — this is called baddha.
नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग ।
करी परमार्थाचा त्याग । या नांव बद्ध
nānā cimtā nānā udvega | nānā duḥkhāce samsarga |
karī paramārthācā tyāga | yā nāmva baddha
Many anxieties, many distresses; many contacts with sorrow; he renounces paramārtha — this is called baddha.
घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्चीत नव्हतां अंतरीं ।
सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें
ghaṭikā paḷa nimiṣyabharī | duścīta navhatām amtarīm |
sarvakāḷa dhyāna karī | dravyadārāprapamcācem
Muhūrta, moment, even a breath — without being distracted inwardly; always meditating on wealth-wife-prapañca.
तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरूपण ।
मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा
tīrtha yātrā dāna puṇya | bhakti kathā nirūpaṇa |
mamtra pūjā japa dhyāna | sarvahī dravya dārā
Tīrtha, pilgrimage, dāna, puṇya; bhakti, kathā, nirūpaṇa; mantra, pūjā, japa, dhyāna — all is wealth-and-wife [for him].
जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास ।
नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नांव बद्ध
jāgṛti svapna rātri divasa | aisā lāgalā viṣayedhyāsa |
nāhīm kṣaṇācā avakāśa | yā nāmva baddha
Waking, dream, night, day — such sense-obsession has attached; no moment's respite — this is called baddha.
ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीं पालटे जाण ।
ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासीं
aisem baddhācem lakṣaṇa | mumukṣapaṇīm pālaṭe jāṇa |
aika tehī voḷakhaṇa | puḍhilīye samāsīm
Such is the sign of baddha; in mumukṣu-hood it changes — know; hear that recognition in the next samāsa.