संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 5
Dashak 5 · Samāsa 8
44 ovis
संसारमदाचेनि गुणें । नाना हीनें कुलक्षणें ।
जयाचेनि मुखावलोकनें । दोषचि लागे
samsāramadāceni guṇem | nānā hīnem kulakṣaṇem |
jayāceni mukhāvalokanem | doṣaci lāge
By samsāra-intoxication's quality, many low inauspicious-marks; by whose face-sight sin clings.
ऐसा प्रणी जो कां बद्ध । संसारीं वर्ततां अबद्ध ।
तायस प्राप्त जाला खेद । काळांतरीं
aisā praṇī jo kām baddha | samsārīm vartatām abaddha |
tāyasa prāpta jālā kheda | kāḷāmtarīm
Such a creature — baddha — lawlessly behaving in samsāra; sorrow comes to him in due time.
संसारदुःखें दुखवला । त्रिविधतापें पोळला ।
निरूपणें प्रस्तावला । अंतर्यामीं
samsāraduḥkhem dukhavalā | trividhatāpem poḷalā |
nirūpaṇem prastāvalā | amtaryāmīm
Pained by samsāra-sorrow; scorched by three-fold distress; repentant by exposition (nirūpaṇa) — within (antaryāmī).
जाला प्रपंचीं उदास । मनें घेतला विषयत्रास ।
म्हणे आतां पुरे सोस । संसारींचा
jālā prapamcīm udāsa | manem ghetalā viṣayatrāsa |
mhaṇe ātām pure sosa | samsārīmcā
Became indifferent toward prapañca; mind took distaste for sense-objects; says 'enough now of samsāra's enthusiasm.'
प्रपंच जाईल सकळ । येथील श्रम तों निर्फळ ।
आतां कांहीं आपुला काळ । सार्थक करूं
prapamca jāīla sakaḷa | yethīla śrama tom nirphaḷa |
ātām kāmhīm āpulā kāḷa | sārthaka karūm
'All prapañca will go; labor here is fruitless; now let me make something of my time fruitful.'
ऐसी बुद्धि प्रस्तावली । पोटीं आवस्ता लागली ।
म्हणे माझी वयेसा गेली । वेर्थचि आवघी
aisī buddhi prastāvalī | poṭīm āvastā lāgalī |
mhaṇe mājhī vayesā gelī | verthaci āvaghī
Such intellect of repentance set in; distress lay in belly; says 'my life-span has gone in vain — all of it.'
पूर्वी नाना दोष केले । ते अवघेचि आठवले ।
पुढें येउनि उभे ठेले । अंतर्यामीं
pūrvī nānā doṣa kele | te avagheci āṭhavale |
puḍhem yeuni ubhe ṭhele | amtaryāmīm
Many sins formerly committed — all remembered; came and stood before — within (antaryāmī).
आठवे येमाची यातना । तेणें भयेचि वाटे मना ।
नाहीं पापासि गणना । म्हणौनियां
āṭhave yemācī yātanā | teṇem bhayeci vāṭe manā |
nāhīm pāpāsi gaṇanā | mhaṇauniyām
Yama's torment remembered; by it fear arises in mind; no counting of the sins — therefore.
नाहीं पुण्याचा विचार । जाले पापाचे डोंगर ।
आतां दुस्तर हा संसार । कैसा तरों
nāhīm puṇyācā vicāra | jāle pāpāce ḍomgara |
ātām dustara hā samsāra | kaisā tarom
No consideration of merit; mountains of sins have arisen; now how to cross this hard-to-cross samsāra?
आपले दोष आछ्यादिले । भल्यांस गुणदोष लाविले ।
देवा म्यां वेर्थच निंदिले । संत साधु सज्जन
āpale doṣa āchyādile | bhalyāmsa guṇadoṣa lāvile |
devā myām verthaca nimdile | samta sādhu sajjana
I concealed my own faults; assigned virtue-and-defect to the good; O God, I pointlessly slandered — saints, sādhus, noble.
निंदे ऐसे नाहीं दोष । तें मज घडले कीं विशेष ।
माझे अवगुणीं आकाश । बुडों पाहे
nimde aise nāhīm doṣa | tem maja ghaḍale kīm viśeṣa |
mājhe avaguṇīm ākāśa | buḍom pāhe
No sin like slander — that I committed specially; by my faults, the sky would drown.
नाहीं वोळखिले संत । नाहीं अर्चिला भगवंत ।
नाहीं अतित अभ्यागत । संतुष्ट केले
nāhīm voḷakhile samta | nāhīm arcilā bhagavamta |
nāhīm atita abhyāgata | samtuṣṭa kele
Did not recognize the saints; did not worship Bhagavān; did not satisfy wandering-guests (atīta, abhyāgata).
पूर्व पाप वोढवलें । मज कांहींच नाहीं घडलें ।
मन अव्हाटीं पडिलें । सर्वकाळ
pūrva pāpa voḍhavalem | maja kāmhīmca nāhīm ghaḍalem |
mana avhāṭīm paḍilem | sarvakāḷa
Previous sin overtook me; nothing good happened to me; mind fell upon the wrong-path — always.
नाहीं कष्टविलें शेरीर । नाहीं केला परोपकार ।
नाहीं रक्षिला आचार । काममदें
nāhīm kaṣṭavilem śerīra | nāhīm kelā paropakāra |
nāhīm rakṣilā ācāra | kāmamadem
Did not trouble my body; did not do benefaction; did not protect conduct — by kāma-intoxication.
भक्तिमाता हे बुडविली । शांति विश्रांति मोडिली ।
मूर्खपणें म्यां विघडिली । सद्बुद्धि सद्वासना
bhaktimātā he buḍavilī | śāmti viśrāmti moḍilī |
mūrkhapaṇem myām vighaḍilī | sadbuddhi sadvāsanā
I drowned bhakti-mother; broke śānti and viśrānti; by foolishness I ruined sad-buddhi and sad-vāsanā.
आतां कैसें घडे सार्थक । दोष केले निरार्थक ।
पाहों जातां विवेक । उरला नाहीं
ātām kaisem ghaḍe sārthaka | doṣa kele nirārthaka |
pāhom jātām viveka | uralā nāhīm
Now how will fulfillment happen? Sins done in vain; when looked at, no discernment remains.
कोण उपाये करावा । कैसा परलोक पावावा ।
कोण्या गुणें देवाधिदेवा । पाविजेल
koṇa upāye karāvā | kaisā paraloka pāvāvā |
koṇyā guṇem devādhidevā | pāvijela
What remedy should be done? How to attain para-loka? By what virtue is Devādhideva reached?
नाहीं सद्भाव उपजला । अवघा लोकिक संपादिला ।
दंभ वरपंगें केला । खटाटोप कर्माचा
nāhīm sadbhāva upajalā | avaghā lokika sampādilā |
dambha varapamgem kelā | khaṭāṭopa karmācā
No true feeling arose; the whole public-display was pursued; hypocrisy done outwardly; sham-toil of rituals.
कीर्तन केलें पोटासाठीं । देव मांडिले हाटवटीं ।
आहा देवा बुद्धि खोटी । माझी मीच जाणें
kīrtana kelem poṭāsāṭhīm | deva māmḍile hāṭavaṭīm |
āhā devā buddhi khoṭī | mājhī mīca jāṇem
Did kīrtana for the belly's sake; set up deities as in a market; alas, God, my intellect is false — I know this myself.
पोटीं धरूनि अभिमान । शब्दीं बोले निराभिमान ।
अंतरीं वांछूनियां धन । ध्यानस्त जालों
poṭīm dharūni abhimāna | śabdīm bole nirābhimāna |
amtarīm vāmchūniyām dhana | dhyānasta jālom
Holding pride within, speaks without pride in words; wanting wealth within, I became meditative.
वित्पत्तीनें लोक भोंदिले । पोटासाठीं संत निंदिले ।
माझे पोटीं दोष भरले । नाना प्रकारींचे
vitpattīnem loka bhomdile | poṭāsāṭhīm samta nimdile |
mājhe poṭīm doṣa bharale | nānā prakārīmce
By learning I deceived people; for belly's sake I slandered saints; many sins filled my belly.
सत्य तेंचि उछेदिलें । मिथ्य तेंचि प्रतिपादलें ।
ऐसें नाना कर्म केलें । उदरंभराकारणें
satya temci uchedilem | mithya temci pratipādalem |
aisem nānā karma kelem | udarambharākāraṇem
Truth itself I rejected; falsehood I affirmed; such many karmas done — for filling the belly.
ऐसा पोटीं प्रस्तावला । निरूपणें पालटला ।
तोचि मुमुक्ष बोलिला । ग्रंथांतरीं
aisā poṭīm prastāvalā | nirūpaṇem pālaṭalā |
toci mumukṣa bolilā | gramthāmtarīm
Thus repentant in belly; changed by exposition; he is called *mumukṣu* — in the text.
पुण्यमार्ग पोटीं धरी । सत्संगाची वांछा करी ।
विरक्त जाला संसारीं । या नांव मुमुक्ष
puṇyamārga poṭīm dharī | satsamgācī vāmchā karī |
virakta jālā samsārīm | yā nāmva mumukṣa
Holds the puṇya-path in belly; desires sat-sanga; becomes dispassionate in samsāra — this is called mumukṣu.
गेले राजे चक्रवर्ती । माझें वैभव तें किती ।
म्हणे धरूं सत्संगती । या नांव मुमुक्ष
gele rāje cakravartī | mājhem vaibhava tem kitī |
mhaṇe dharūm satsamgatī | yā nāmva mumukṣa
'Kings, world-rulers have gone; what is my splendour? Let me hold sat-sanga' — this is called mumukṣu.
आपुले अवगुण देखे । विरक्तिबळें वोळखे ।
आपणासि निंदी दुःखें । या नांव मुमुक्ष
āpule avaguṇa dekhe | viraktibaḷem voḷakhe |
āpaṇāsi nimdī duḥkhem | yā nāmva mumukṣa
Sees his own defects; recognizes by the strength of vairāgya; censures himself in sorrow — this is called mumukṣu.
म्हणे मी काये अनोपकारी । म्हणे मी काय दंभधारी ।
म्हणे मी काये अनाचारी । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī kāye anopakārī | mhaṇe mī kāya dambhadhārī |
mhaṇe mī kāye anācārī | yā nāmva mumukṣa
Says 'am I not unbeneficent? Am I not hypocritical? Am I not unconducted?' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी पतित चांडाळ । म्हणे मी दुराचारी खळ ।
म्हणे मी पापी केवळ । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī patita cāmḍāḷa | mhaṇe mī durācārī khaḷa |
mhaṇe mī pāpī kevaḷa | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am fallen, caṇḍāla; I am wicked, wayward; I am simply sinful' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी अभक्त दुर्जन । म्हणे मी हीनाहूनि हीन ।
म्हणे मी जन्मलो पाषाण । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī abhakta durjana | mhaṇe mī hīnāhūni hīna |
mhaṇe mī janmalo pāṣāṇa | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am non-devotee, wicked; I am lower than the lowest; I was born as stone' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी दुराभिमानी । म्हणे मी तपीळ जनीं ।
म्हणे मी नाना वेसनी । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī durābhimānī | mhaṇe mī tapīḷa janīm |
mhaṇe mī nānā vesanī | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am full-of-bad-pride; I am hot-tempered in public; I have many vices' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी आळसी आंगचोर । म्हणे मी कपटी कातर ।
म्हणे मी मूर्ख अविचार । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī āḷasī āmgacora | mhaṇe mī kapaṭī kātara |
mhaṇe mī mūrkha avicāra | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am lazy, work-dodger; I am deceitful, cowardly; I am fool, unreasoning' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी निकामी वाचाळ । म्हणे मी पाषांडी तोंडाळ ।
म्हणे मी कुबुद्धि कुटीळ । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī nikāmī vācāḷa | mhaṇe mī pāṣāmḍī tomḍāḷa |
mhaṇe mī kubuddhi kuṭīḷa | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am useless, talkative; I am heretical, abusive-mouthed; I am bad-intellected, crooked' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी कांहींच नेणे । म्हणे मी सकळाहूनि उणें ।
आपलीं वर्णी कुलक्षणें । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī kāmhīmca neṇe | mhaṇe mī sakaḷāhūni uṇem |
āpalīm varṇī kulakṣaṇem | yā nāmva mumukṣa
Says 'I know nothing; I am smaller than all'; describes his own inauspicious-marks — this is called mumukṣu.
म्हणे मी अनाधिकारी । म्हणे मी कुश्चिळ अघोरी ।
म्हणे मी नीच नानापरी । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī anādhikārī | mhaṇe mī kuściḷa aghorī |
mhaṇe mī nīca nānāparī | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am unqualified; I am unclean, hellish; I am low in many ways' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी काये आपस्वार्थी । म्हणे मी काये अनर्थी ।
म्हणे मी नव्हे परमार्थी । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī kāye āpasvārthī | mhaṇe mī kāye anarthī |
mhaṇe mī navhe paramārthī | yā nāmva mumukṣa
Says 'am I not selfish? Am I not ruinous? I am not a paramārthic' — this is called mumukṣu.
म्हणे मी अवगुणाची रासी । म्हणे मी वेर्थ आलों जन्मासी ।
म्हणे मी भार जालों भूमीसी । या नांव मुमुक्ष
mhaṇe mī avaguṇācī rāsī | mhaṇe mī vertha ālom janmāsī |
mhaṇe mī bhāra jālom bhūmīsī | yā nāmva mumukṣa
Says 'I am a heap of faults; I came to birth in vain; I became a burden to the earth' — this is called mumukṣu.
आपणास निंदी सावकास । पोटीं संसाराचा त्रास ।
धरी सत्संगाचा हव्यास । या नांव मुमुक्ष
āpaṇāsa nimdī sāvakāsa | poṭīm samsārācā trāsa |
dharī satsamgācā havyāsa | yā nāmva mumukṣa
He leisurely blames himself; samsāra-distress in belly; holds eagerness for sat-sanga — this is called mumukṣu.
नाना तीर्थे धुंडाळिलीं । शमदमादि साधनें केलीं ।
नाना ग्रन्थांतरें पाहिलीं । शोधूनियां
nānā tīrthe dhumḍāḷilīm | śamadamādi sādhanem kelīm |
nānā granthāmtarem pāhilīm | śodhūniyām
Searched many tīrthas; did *śama-damādi* disciplines; looked into many books — investigating.
तेणें नव्हे समाधान । वाटे अवघाच अनुमान ।
म्हणे रिघों संतांस शरण । या नांव मुमुक्ष
teṇem navhe samādhāna | vāṭe avaghāca anumāna |
mhaṇe righom samtāmsa śaraṇa | yā nāmva mumukṣa
By these, composure does not come; all feels like conjecture; says 'let me enter refuge of saints' — this is called mumukṣu.
देहाभिमान कुळाभिमान । द्रव्याभिमान नानाभिमान ।
सांडूनि, संतचरणीं अनन्य- । या नांव मुमुक्ष
dehābhimāna kuḷābhimāna | dravyābhimāna nānābhimāna |
sāmḍūni, samtacaraṇīm ananya- | yā nāmva mumukṣa
Giving up body-pride, lineage-pride, wealth-pride, many prides — ananya at the saint's feet — this is called mumukṣu.
अहंता सांडूनि दूरी । आपणास निंदी नानापरी ।
मोक्षाची अपेक्षा करी । या नांव मुमुक्ष
ahamtā sāmḍūni dūrī | āpaṇāsa nimdī nānāparī |
mokṣācī apekṣā karī | yā nāmva mumukṣa
Casting off ahamtā far; blames himself in many ways; expects mokṣa — this is called mumukṣu.
ज्याचें थोरपण लाजे । जो परमार्थाकारणें झिजे ।
संतापाईं विश्वास उपजे । या नांव मुमुक्ष
jyācem thorapaṇa lāje | jo paramārthākāraṇem jhije |
samtāpāīm viśvāsa upaje | yā nāmva mumukṣa
One whose greatness is ashamed; who wears himself out for paramārtha; whose faith arises in the saint's feet — this is called mumukṣu.
स्वार्थ सांडून प्रपंचाचा । हव्यास धरिला परमार्थाचा ।
अंकित होईन सज्जनाचा । म्हणे तो मुमुक्ष
svārtha sāmḍūna prapamcācā | havyāsa dharilā paramārthācā |
amkita hoīna sajjanācā | mhaṇe to mumukṣa
Giving up self-interest of prapañca; taking up eagerness for paramārtha; 'I will become marked-one of the noble' — he who says, is mumukṣu.
ऐसा मुमुक्ष जाणिजे । संकेतचिन्हें वोळखिजे ।
पुढें श्रोतीं अवधान दीजे । साधकलक्षणीं
aisā mumukṣa jāṇije | samketacinhem voḷakhije |
puḍhem śrotīm avadhāna dīje | sādhakalakṣaṇīm
Such a mumukṣu is known; recognize by signs; listeners, give attention — next to the sādhaka-sign.