संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 9 · Samāsa 5

41 ovis

पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । नये आमुच्या अनुमाना । प्रचित पाहातां नाना । मतें भांबावती
pimḍāsārikhī brahmāmḍaracanā | naye āmucyā anumānā | pracita pāhātām nānā | matem bhāmbāvatī
Brahmāṇḍa-rachanā like piṇḍa — this does not come to our inference. / On examining direct evidence, various doctrines flounder.
जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । ऐसी बोलावयाचि प्रौढी । हें वचन घडिनें घडी । तत्वज्ञ बोलती
jem pimḍīm temci brahmāmḍīm | aisī bolāvayāci prauḍhī | hem vacana ghaḍinem ghaḍī | tatvajña bolatī
'What is in piṇḍa, is in brahmāṇḍa' — such is the claim of grandeur. / This saying is repeated ever and again by tattvajña.
पिंड ब्रह्मांड येक राहाटी । ऐसी लोकांची लोकधाटी । परी प्रत्ययाचे परीपाटीं । तगों न सके
pimḍa brahmāmḍa yeka rāhāṭī | aisī lokāmcī lokadhāṭī | parī pratyayāce parīpāṭīm | tagom na sake
'Piṇḍa and brahmāṇḍa, one working-scheme' — such is the world-current. / Yet at the test of pratītyāpaṭṭīṃ (direct evidence), it does not stand.
स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । हे च्यारी पिंडींचे देह जाण । विराट हिरण्य अव्याकृत मूळप्रकृती हे खूण । ब्रह्मांडींची
sthūḷa sūkṣma kāraṇa māhākāraṇa | he cyārī pimḍīmce deha jāṇa | virāṭa hiraṇya avyākṛta mūḷaprakṛtī he khūṇa | brahmāmḍīmcī
Sthūla, sūkṣma, kāraṇa, mahākāraṇa — know these as the four bodies of the piṇḍa. / Virāṭ, Hiraṇya, Avyākṛta, Mūla-prakṛti — this is the mark of brahmāṇḍa.
हे शास्त्राधाटी जाणावी । परी प्रचित कैसी आणावी । प्रचित पाहातां गथागोवी । होत आहे
he śāstrādhāṭī jāṇāvī | parī pracita kaisī āṇāvī | pracita pāhātām gathāgovī | hota āhe
Know this as the śāstra-current; yet how is direct evidence to be brought? / On looking at direct evidence, confusion is occurring.
पिंडीं आहे अंतःकरण । तरी ब्रह्मांडीं विष्णु जाण । पिंडीं बोलिजेतें मन । तरी ब्रह्मांडीं चंद्रमा
pimḍīm āhe amtaḥkaraṇa | tarī brahmāmḍīm viṣṇu jāṇa | pimḍīm bolijetem mana | tarī brahmāmḍīm camdramā
In piṇḍa there is antaḥkaraṇa; in brahmāṇḍa, know it as Viṣṇu. / In piṇḍa, what is called manas — in brahmāṇḍa, the moon.
पिंडीं बुद्धी ऐसें बोलिजे । तरी ब्रह्मांडीं ब्रह्मा ऐसें जाणिजे । पिंडीं चित्त ब्रह्मांडीं वोळखिजे । नारायेणु
pimḍīm buddhī aisem bolije | tarī brahmāmḍīm brahmā aisem jāṇije | pimḍīm citta brahmāmḍīm voḷakhije | nārāyeṇu
In piṇḍa, [what is] called buddhi — know in brahmāṇḍa as Brahmā. / In piṇḍa, citta — in brahmāṇḍa, recognize Nārāyaṇa.
पिंडीं बोलिजे अहंकार । ब्रह्मांडीं रुद्र हा निर्धार । ऐसा बोलिला विचार । शास्त्रांतरीं
pimḍīm bolije ahamkāra | brahmāmḍīm rudra hā nirdhāra | aisā bolilā vicāra | śāstrāmtarīm
In piṇḍa, [what is] called ahamkāra — in brahmāṇḍa, Rudra — this is the conclusion. / So speaks the consideration — in other śāstras.
तरी कोण विष्णूचें अंतःकर्ण । चंद्राचें कैसें मन । ब्रह्मयाचे बुद्धीलक्षण । मज निरोपावें
tarī koṇa viṣṇūcem amtaḥkarṇa | camdrācem kaisem mana | brahmayāce buddhīlakṣaṇa | maja niropāvem
Then whose is Viṣṇu's antaḥkaraṇa? How is the Moon's manas? / Brahma's buddhi-mark — explain to me.
नारायणाचें कैसें चित्त । रुद्राहंकाराचा हेत । हा विचार पाहोन नेमस्त । मज निरोपावा
nārāyaṇācem kaisem citta | rudrāhamkārācā heta | hā vicāra pāhona nemasta | maja niropāvā
Nārāyaṇa's citta — how is it? Rudra's ahamkāra — its hetu? / This consideration, investigated rigorously — explain to me.
प्रचितनिश्चयापुढें अनुमान । जैसें सिंहापुढें आलें स्वान । खर्यापुढें खोटें प्रमाण । होईल कैसें
pracitaniścayāpuḍhem anumāna | jaisem simhāpuḍhem ālem svāna | kharyāpuḍhem khoṭem pramāṇa | hoīla kaisem
Before direct-evidence-determination, inference — like a dog coming before a lion. / Before the true, false authority — how can it stand?
परी यास पारखी पाहिजे । पारखीनें निश्चय लाहिजे । परिक्षा नस्तां राहिजे । अनुमानसंशईं
parī yāsa pārakhī pāhije | pārakhīnem niścaya lāhije | parikṣā nastām rāhije | anumānasamśaīm
For this, a parakhi (assayer) is needed; by the parakhi, determination is obtained. / Without examination, [one] remains — in inference-doubt.
विष्णु चंद्र आणी ब्रह्मा । नारायेण आणी रुद्रनामा । यां पाचांची अंतःकर्णपंचकें आम्हा । स्वामी निरोपावीं
viṣṇu camdra āṇī brahmā | nārāyeṇa āṇī rudranāmā | yām pācāmcī amtaḥkarṇapamcakem āmhā | svāmī niropāvīm
Viṣṇu, Candra, Brahma, Nārāyaṇa, and Rudra by name — / these five's antaḥkaraṇa-pañcaka, O Svāmī, explain to us.
येथें प्रचित हें प्रमाण । नलगे शास्त्राचा अनुमान । अथवा शास्त्रीं तरी पाहोन । प्रत्ययो आणावा
yethem pracita hem pramāṇa | nalage śāstrācā anumāna | athavā śāstrīm tarī pāhona | pratyayo āṇāvā
Here direct-evidence is authority; śāstric inference is not needed. / Or, if by śāstra, then looking-and-inferring — bring [direct] experience.
प्रचितीवीण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें । तोंड पसरून जैसें सुणें । रडोन गेलें
pracitīvīṇa jem bolaṇem | tem avaghemci kamṭāḷavāṇem | tomḍa pasarūna jaisem suṇem | raḍona gelem
Speaking without direct-experience — is entirely wearisome, / like a dog opening its mouth and going off crying.
तेथें काये हो ऐकावें । आणी काये शोधून पाहावें । जेथें प्रत्यायाच्या नावें । सुन्याकार
tethem kāye ho aikāvem | āṇī kāye śodhūna pāhāvem | jethem pratyāyācyā nāvem | sunyākāra
There, what is to be heard? And what is to be searched? / Where, in the name of pratyaya (direct evidence), is śūnyatā-form?
आवघें आंधळेचि मिळाले । तेथें डोळसाचें काय चाले । अनुभवाचे नेत्र गेले । तेथें अंधकार
āvaghem āmdhaḷeci miḷāle | tethem ḍoḷasācem kāya cāle | anubhavāce netra gele | tethem amdhakāra
Where all the blind are gathered — there what does the sighted do? / When the eyes of anubhava are gone — there is darkness.
नाही दुग्ध नाही पाणी । केली विष्ठेची सारणी । तेथें निवडावयाचे धनी । ते एक डोंबकावळे
nāhī dugdha nāhī pāṇī | kelī viṣṭhecī sāraṇī | tethem nivaḍāvayāce dhanī | te eka ḍombakāvaḷe
No milk, no water — a drain of excreta is made. / The owners to sort it out — only crow-dombas (corpse-crows).
आपुले इच्हेनें बोलिलें । पिंडाऐसे ब्रह्मांड कल्पिले । परी तें प्रचितीस आलें । कोण्या प्रकारें
āpule ichenem bolilem | pimḍāaise brahmāmḍa kalpile | parī tem pracitīsa ālem | koṇyā prakārem
By one's own will, it was said: brahmāṇḍa was imagined as piṇḍa-like. / But has that come to direct experience? — in what manner?
म्हणोन हा अवघाच अनुमान । अवघें कल्पनेचें रान । भलीं न घ्यावें आडरान । तश्करीं घ्यावें
mhaṇona hā avaghāca anumāna | avaghem kalpanecem rāna | bhalīm na ghyāvem āḍarāna | taśkarīm ghyāvem
Therefore all this is inference; all is the forest of kalpanā. / The good should not take to the byway; let thieves take it.
कल्पून निर्मिले मंत्र । देव ते कल्पनामात्र । देव नाहीं स्वतंत्र । मंत्राधेन
kalpūna nirmile mamtra | deva te kalpanāmātra | deva nāhīm svatamtra | mamtrādhena
Imagined, mantras were created; devas are kalpanā-mere. / Devas are not independent — they are mantra-dependent.
येथें न बोलतां जाणावें । बोलणें विवेका आणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । विचक्षणें
yethem na bolatām jāṇāvem | bolaṇem vivekā āṇāvem | āmdhaḷem pāulīm voḷakhāvem | vicakṣaṇem
Here, without being told, it should be known; speech should be brought to vivek. / A blind-foot should be recognized — by the discerning.
जयास जैसें भासलें । तेणें तैसें कवित्व केलें । परी हें पाहिजे निवडिलें । प्रचितीनें
jayāsa jaisem bhāsalem | teṇem taisem kavitva kelem | parī hem pāhije nivaḍilem | pracitīnem
He to whom what appeared — he composed poetry accordingly. / But this must be sifted — by direct evidence.
ब्रह्म्यानें सकळ निर्मिलें । ब्रह्म्यास कोणें निर्माण केलें । विष्णूनें विश्व पाळिलें । विष्णूस पाळिता कवणु
brahmyānem sakaḷa nirmilem | brahmyāsa koṇem nirmāṇa kelem | viṣṇūnem viśva pāḷilem | viṣṇūsa pāḷitā kavaṇu
Brahmā created everything; who created Brahmā? / Viṣṇu nourished the world; who nourishes Viṣṇu?
रुद्र विश्वसंव्हारकर्ता । परी कोण रुद्रास संव्हारिता । कोण काळाचा नियंता । कळला पाहिजे
rudra viśvasamvhārakartā | parī koṇa rudrāsa samvhāritā | koṇa kāḷācā niyamtā | kaḷalā pāhije
Rudra is the world-destroyer; but who destroys Rudra? / Who is the controller of time? — [this] should be known.
याचा कळेना विचार । तों अवघा अंधकार । म्हणोनियां सारासार । विचार करणें
yācā kaḷenā vicāra | tom avaghā amdhakāra | mhaṇoniyām sārāsāra | vicāra karaṇem
Not knowing this consideration — all is darkness. / Therefore sāra-asāra consideration — should be done.
ब्रह्मांड स्वभावेंचि जालें । परंतु हें पिंडाकार कल्पिलें । कल्पिलें परी प्रत्यया आलें । नाहीं कदा
brahmāmḍa svabhāvemci jālem | paramtu hem pimḍākāra kalpilem | kalpilem parī pratyayā ālem | nāhīm kadā
Brahmāṇḍa arose by its own svabhāva; yet imagined as piṇḍa-shaped. / Imagined, but — it has never come to pratyaya.
पाहातां ब्रह्मांडाची प्रचिती । कित्येक संशय उठती । हें कल्पनिक श्रोतीं । नेमस्त जाणावें
pāhātām brahmāmḍācī pracitī | kityeka samśaya uṭhatī | hem kalpanika śrotīm | nemasta jāṇāvem
On looking at brahmāṇḍa's pratīti, several doubts arise. / Listeners should know this as kalpanika (imaginary) — rigorously.
पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । कोण आणितो अनुमाना । ब्रह्मांडीं पदार्थ नाना । ते पिंडीं कैंचे
pimḍāsārikhī brahmāmḍaracanā | koṇa āṇito anumānā | brahmāmḍīm padārtha nānā | te pimḍīm kaimce
Brahmāṇḍa-rachanā like piṇḍa — who brings to inference? / In brahmāṇḍa are various objects — whence are they in piṇḍa?
औटकोटी भुतावळी । औटकोटी तीर्थावळी । औटकोटी मंत्रावळी । पिंडीं कोठें
auṭakoṭī bhutāvaḷī | auṭakoṭī tīrthāvaḷī | auṭakoṭī mamtrāvaḷī | pimḍīm koṭhem
Three-and-a-half crore hosts of ghosts; three-and-a-half crore tīrthas; / three-and-a-half crore mantras — where are they in piṇḍa?
तेतीस कोटी सुरवर । अठ्यांसि सहस्त्र ऋषेश्वर । नवकोटी कात्यायेणीचा विचार । पिंडीं कोठें
tetīsa koṭī suravara | aṭhyāmsi sahastra ṛṣeśvara | navakoṭī kātyāyeṇīcā vicāra | pimḍīm koṭhem
Thirty-three crore suras (gods); 88,000 ṛṣīśvaras; / nine crore Kātyāyinīs — where in piṇḍa?
च्यामुंडा च्हपन्न कोटी । कित्येक जीव कोट्यानुकोटी । चौर्यासी लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें
cyāmumḍā chapanna koṭī | kityeka jīva koṭyānukoṭī | cauryāsī lakṣa yonīmcī dāṭī | pimḍīm koṭhem
Cāmuṇḍās fifty-six crore; crores upon crores of jīvas; / crush of 84-lakh yonis — where in piṇḍa?
ब्रह्मांडीं पदार्थ निर्माण जाले । पृथकाकारें वेगळाले । तेहि तितुके निरोपिले । पाहिजेत पिंडीं
brahmāmḍīm padārtha nirmāṇa jāle | pṛthakākārem vegaḷāle | tehi tituke niropile | pāhijeta pimḍīm
In brahmāṇḍa, various objects arose — separate in distinct forms. / All those should be explained — in piṇḍa [if the claim holds].
जितुक्या औषधी तितुकीं फळे । नाना प्रकारीं रसाळें । नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरोपावीं
jitukyā auṣadhī titukīm phaḷe | nānā prakārīm rasāḷem | nānā bījem dhānyem sakaḷem | pimḍīm niropāvīm
As many auṣadhis (herbs), so many fruits; various juices and flavours; / various seeds, grains — all should be explained in piṇḍa.
हें सांगतां पुरवेना । तरी उगेंचि बोलावेना । बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें
hem sāmgatām puravenā | tarī ugemci bolāvenā | bolilem na yetām anumānā | lājiravāṇem
To tell, it is not enough; yet to remain silent, impossible. / To speak without it coming to inference, is shameful.
तरी हें निरोपिलें नवचे । फुकट बोलतां काय वेचे । याकारणें अनुमानाचें । कार्य नाहीं
tarī hem niropilem navace | phukaṭa bolatām kāya vece | yākāraṇem anumānācem | kārya nāhīm
Then — it is not explained; speaking in vain, what is gained? / For this reason, inference has no task.
पांच भूतें ते ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं । याची पाहावी रोकडी । प्रचीत आतां
pāmca bhūtem te brahmāmḍīm | āṇi pāmcaci vartatī pimḍīm | yācī pāhāvī rokaḍī | pracīta ātām
Five elements in brahmāṇḍa, five function in piṇḍa. / Of this, direct evidence now — should be seen.
पांचा भूतांचे ब्रह्मांड । आणी पंचभूतिक हें पिंड । यावेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान
pāmcā bhūtāmce brahmāmḍa | āṇī pamcabhūtika hem pimḍa | yāvegaḷem tem udamḍa | anumānajñāna
Brahmāṇḍa of five elements; piṇḍa five-elemental; / beyond this, abundance — is inferred-knowledge.
जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राये त्यागणें । निश्चयात्मक तेंचि बोलणें । प्रत्ययाचें
jitukem anumānācem bolaṇem | titukem vamanaprāye tyāgaṇem | niścayātmaka temci bolaṇem | pratyayācem
All inference-speech — should be renounced like vomit. / Final authority is pratyaya-speech — that alone.
जेंचि पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रचित नाहीं कीं रोकडी । पंचभूतांची तांतडी । दोहीकडे
jemci pimḍīm temci brahmāmḍīm | pracita nāhīm kīm rokaḍī | pamcabhūtāmcī tāmtaḍī | dohīkaḍe
'What in piṇḍa, in brahmāṇḍa' — there is no direct proof. / The haste of five elements — on both sides.
म्हणोनि देहींचें थानमान । हा तों अवघाचि अनुमान । आतां येक समाधान । मुख्य तें कैसें
mhaṇoni dehīmcem thānamāna | hā tom avaghāci anumāna | ātām yeka samādhāna | mukhya tem kaisem
Therefore locating it in the body (thāna-māna) — all this is inference. / Now the one samādhāna — what is the chief?