संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 16 · Samāsa 3

30 ovis

धन्य धन्य हे वसुमती । इचा महिमा सांगों किती । प्राणीमात्र तितुके राहाती । तिच्या आधारें
dhanya dhanya he vasumatī | icā mahimā sāmgom kitī | prāṇīmātra tituke rāhātī | ticyā ādhārem
Blessed is this Vasumatī; how much can her mahimā be told? / Every creature dwells — by her support.
अंतरिक्ष राहाती जीव । तोहि पृथ्वीचा स्वभाव । देहे जड नस्तां जीव । कैसे तगती
amtarikṣa rāhātī jīva | tohi pṛthvīcā svabhāva | dehe jaḍa nastām jīva | kaise tagatī
Jīvas living in mid-air — that too is earth's svabhāva. / Without inert body, how would the jīva endure?
जाळिती पोळिती कुदळिती । नांगरिती उकरिती खाणती । मळ मूत्र तिजवरी करिती । आणी वमन
jāḷitī poḷitī kudaḷitī | nāmgaritī ukaritī khāṇatī | maḷa mūtra tijavarī karitī | āṇī vamana
They burn, scald, dig; plough, excavate, mine her; / excrete, urinate on her — and vomit.
नासकें कुजकें जर्जर । पृथ्वीविण कैंची थार । देह्यांतकाळीं शरीर । तिजवरी पडे
nāsakem kujakem jarjara | pṛthvīviṇa kaimcī thāra | dehyāmtakāḷīm śarīra | tijavarī paḍe
Rotten, decayed, worn — without earth, whence shelter? / At life-end, body — falls on her.
बरें वाईट सकळ कांहीं । पृथ्वीविण थार नाहीं । नाना धातु द्रव्य तें हि । भूमीचे पोटीं
barem vāīṭa sakaḷa kāmhīm | pṛthvīviṇa thāra nāhīm | nānā dhātu dravya tem hi | bhūmīce poṭīm
Good or bad, all — without earth, no shelter; / various metals, wealth — all in earth's womb.
येकास येक संव्हारिती । प्राणी भूमीवरी असती । भूमी सांडून जाती । कोणीकडे
yekāsa yeka samvhāritī | prāṇī bhūmīvarī asatī | bhūmī sāmḍūna jātī | koṇīkaḍe
One destroys another; creatures are on earth; / if one left earth — to which side [would they go]?
गड कोठ पुरें पट्टणें । नाना देश कळती अटणें । देव दानव मानव राहाणें । पृथ्वीवरी
gaḍa koṭha purem paṭṭaṇem | nānā deśa kaḷatī aṭaṇem | deva dānava mānava rāhāṇem | pṛthvīvarī
Forts, halls, towns, cities; various lands with borders; / Devas, dānavas, manavas — dwell on earth.
नाना रत्नें हिरे परीस । नाना धातु द्रव्यांश । गुप्त प्रगट कराव्यास । पृथ्वीविण नाहीं
nānā ratnem hire parīsa | nānā dhātu dravyāmśa | gupta pragaṭa karāvyāsa | pṛthvīviṇa nāhīm
Various gems, diamonds, touchstones; various metals and wealth; / hidden-and-manifest to make — without earth, no place.
मेरुमांदार हिमाचळ । नाना अष्टकुळाचळ । नाना पक्षी मछ व्याळ । भूमंडळीं
merumāmdāra himācaḷa | nānā aṣṭakuḷācaḷa | nānā pakṣī macha vyāḷa | bhūmamḍaḷīm
Meru, Mandara, Himācala; various aṣṭa-kulācalas; / various birds, fish, serpents — on earth.
नाना समुद्रापैलीकडे । भोंवतें आवर्णोदका कडें । असंभाव्य तुटले कडे । भूमंडळाचे
nānā samudrāpailīkaḍe | bhomvatem āvarṇodakā kaḍem | asambhāvya tuṭale kaḍe | bhūmamḍaḷāce
Beyond various oceans; around, the border of āvarṇodaka; / inconceivable cliffs split — of the earth-globe.
त्यामधें गुप्त विवरें । लाहानथोरें अपारें । तेथें निबिड अंधकारें । वस्ती कीजे
tyāmadhem gupta vivarem | lāhānathorem apārem | tethem nibiḍa amdhakārem | vastī kīje
Within those, hidden caves; small-and-great endless; / there in dense darkness — dwelling is made.
आवर्णोदक तें अपार । त्याचा कोण जाणे पार । उदंड दाटले जळचर । असंभाव्य मोठे
āvarṇodaka tem apāra | tyācā koṇa jāṇe pāra | udamḍa dāṭale jaḷacara | asambhāvya moṭhe
The āvarṇodaka is endless; who knows its shore? / Abundant water-creatures packed — inconceivably great.
त्या जीवनास आधार पवन । निबिड दाट आणी घन । फुटों शकेना जीवन । कोणेकडे
tyā jīvanāsa ādhāra pavana | nibiḍa dāṭa āṇī ghana | phuṭom śakenā jīvana | koṇekaḍe
That water's support is wind; dense, compact; / the water cannot break open — anywhere.
त्या प्रभंजनासी आधार । कठिणपणें अहंकार । ऐसा त्या भूगोळाचा पार । कोण जाणे
tyā prabhamjanāsī ādhāra | kaṭhiṇapaṇem ahamkāra | aisā tyā bhūgoḷācā pāra | koṇa jāṇe
That great-wind's support is ahamkāra, by hardness. / Such is the earth-globe's end — who knows?
नाना पदार्थांच्या खाणी । धातुरत्नांच्या दाटणी । कल्पतरु चिंतामणी । अमृतकुंडें
nānā padārthāmcyā khāṇī | dhāturatnāmcyā dāṭaṇī | kalpataru cimtāmaṇī | amṛtakumḍem
Various object-mines; packs of metals-gems; / kalpa-tarus, cintāmaṇis — amṛta-pools.
नाना दीपें नाना खंडें । वसती उद्वसें उदंडें । तेथें नाना जीवनाचीं बंडें । वेगळालीं
nānā dīpem nānā khamḍem | vasatī udvasem udamḍem | tethem nānā jīvanācīm bamḍem | vegaḷālīm
Various continents, various segments; dwellings, empties, abundant; / there various life-troubles — separate.
मेरुभोंवते कडे कापले । असंभाव्य कडोसें पडिलें । निबिड तरु लागले । नाना जिनसी
merubhomvate kaḍe kāpale | asambhāvya kaḍosem paḍilem | nibiḍa taru lāgale | nānā jinasī
Around Meru, cliffs are cut; inconceivable ravines fell; / dense trees attached — of various kinds.
त्यासन्निध लोकालोक । जेथें सूर्याचें फिरे चाक । चंद्रादि द्रोणाद्रि मैनाक । माहां गिरी
tyāsannidha lokāloka | jethem sūryācem phire cāka | camdrādi droṇādri maināka | māhām girī
Near that, loka-āloka; where the sun's wheel turns; / Candra etc., Droṇādri, Mainaka — great mountains.
नाना देशीं पाषाणभेद । नाना जिनसी मृत्तिकाभेद । नाना विभूति छंद बंद । नाना खाणी
nānā deśīm pāṣāṇabheda | nānā jinasī mṛttikābheda | nānā vibhūti chamda bamda | nānā khāṇī
Various lands with stone-kinds; various clay-kinds; / various vibhūtis, meters-bonds — various mines.
बहुरत्न हे वसुंदरा । ऐसा पदार्थ कैचा दुसरा । अफट पडिलें सैरावैरा । जिकडे तिकडे
bahuratna he vasumdarā | aisā padārtha kaicā dusarā | aphaṭa paḍilem sairāvairā | jikaḍe tikaḍe
This Vasundharā is rich in gems; what other thing like it? / Scattered here and there — everywhere.
अवघी पृथ्वी फिरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे । दुजी तुळणा न साहे । धरणीविषीं
avaghī pṛthvī phirona pāhe | aisā prāṇī koṇa āhe | dujī tuḷaṇā na sāhe | dharaṇīviṣīm
To travel and see the whole earth — what creature exists? / No second comparison — stands to the earth.
नाना वल्ली नाना पिकें । देसोदेसी अनेकें । पाहों जातां सारिख्या सारिखें । येक हि नाहीं
nānā vallī nānā pikem | desodesī anekem | pāhom jātām sārikhyā sārikhem | yeka hi nāhīm
Various vines, various crops — various countries, many; / on looking, similarly-similar — there is not even one.
स्वर्ग मृत्यु आणिपाताळें । अपूर्व रचिलीं तीन ताळें। पाताळलोकीं माहां व्याळें । वस्ती कीजे
svarga mṛtyu āṇipātāḷem | apūrva racilīm tīna tāḷem | pātāḷalokīm māhām vyāḷem | vastī kīje
Svarga, mṛtyu, and pātāla — three-tiered wonderfully composed; / in pātāla-loka great serpents — dwell.
नान वल्ली बीजांची खाणी । ते हे विशाळ धरणी । अभिनव कर्त्याची करणी । होऊन गेली
nāna vallī bījāmcī khāṇī | te he viśāḷa dharaṇī | abhinava kartyācī karaṇī | hoūna gelī
Various vines' seed-mine — this vast dharaṇī; / the Maker's wondrous doing — has happened.
गड कोठ नाना नगरें । पुरें पट्टणें मनोहरें । सकळां ठाईं जगदेश्वरें । वस्ती कीजे
gaḍa koṭha nānā nagarem | purem paṭṭaṇem manoharem | sakaḷām ṭhāīm jagadeśvarem | vastī kīje
Forts, halls, various cities; towns, markets charming; / in every place the jagadeśvara — dwells.
माहां बळी होऊन गेले । पृथ्वीवरी चौताळले । सामर्थ्यें निराळे राहिले । हें तों घडेना
māhām baḷī hoūna gele | pṛthvīvarī cautāḷale | sāmarthyem nirāḷe rāhile | hem tom ghaḍenā
Great strong-ones came and went; raged on earth; / abiding apart in power — does not happen.
असंभाव्य हे जगती। जीव कितीयेक जाती । नाना अवतारपंगती । भूमंडळावरी
asambhāvya he jagatī | jīva kitīyeka jātī | nānā avatārapamgatī | bhūmamḍaḷāvarī
Inconceivable is this earth; how many jīvas go? / Various avatāra-sequences — on the earth-globe.
सध्यां रोकडे प्रमाण । कांहीं करावा नलगे अनुमान । नाना प्रकारीचें जीवन । पृथ्वीचेनि आधारें
sadhyām rokaḍe pramāṇa | kāmhīm karāvā nalage anumāna | nānā prakārīcem jīvana | pṛthvīceni ādhārem
Direct cash-in-hand evidence; no need for inference. / Various kinds of life — by earth's support.
कित्तेक भूमी माझी म्हणती । सेवटीं आपणचि मरोन जाती । कित्तेक काळ होतां जगती । जैसी तैसी
kitteka bhūmī mājhī mhaṇatī | sevaṭīm āpaṇaci marona jātī | kitteka kāḷa hotām jagatī | jaisī taisī
Several say 'earth is mine'; in the end they die themselves. / After a long time, the earth — as-it-was.
ऐसा पृथ्वीचा महिमा । दुसरी काये द्यावी उपमा । ब्रह्मादिकापासुनी आम्हां । आश्रयोचि आहे
aisā pṛthvīcā mahimā | dusarī kāye dyāvī upamā | brahmādikāpāsunī āmhām | āśrayoci āhe
Such is earth's mahimā; what other analogy to give? / From Brahmā etc., to us — there is a shelter.