संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 20 · Samāsa 10

37 ovis

धरूं जातां धरितां न ये । टाकूं जातां टाकितां न ये । जेथें तेथें आहेच आहे । परब्रह्म तें
dharūm jātām dharitām na ye | ṭākūm jātām ṭākitām na ye | jethem tethem āheca āhe | parabrahma tem
On trying to hold, cannot be held; on trying to throw, cannot be thrown; / wherever, it always is — that para-brahma.
जिकडे तिकडे जेथें तेथें । विन्मुख होतां सन्मुख होतें । सन्मुखपण चुकेना तें । कांहीं केल्या।
jikaḍe tikaḍe jethem tethem | vinmukha hotām sanmukha hotem | sanmukhapaṇa cukenā tem | kāmhīm kelyā |
Wherever, whenever; on becoming averse, it becomes facing; / that facing-ness cannot be missed — no matter what.
बैसलें माणूस उठोन गेलें । तेथें आकाशचि राहिलें । आकाश चहुंकडे पाहिलें । तरी सन्मुखचि आहे
baisalem māṇūsa uṭhona gelem | tethem ākāśaci rāhilem | ākāśa cahumkaḍe pāhilem | tarī sanmukhaci āhe
A person sat and rose and left; there the ākāśa itself remained; / ākāśa on all sides seen — yet is facing.
जिकडेतिकडे प्राणी पळोन जातें । तिकडे आकाशचि भोवतें । बळें आकाशाबाहेर । कैसें जावें
jikaḍetikaḍe prāṇī paḷona jātem | tikaḍe ākāśaci bhovatem | baḷem ākāśābāhera | kaisem jāvem
Wherever the creature flees; around, ākāśa is; / forcibly, outside ākāśa — how to go?
जिकडेतिकडे प्राणी पाहे । तिकडे तें सन्मुखचि आहे । समस्तांचें मस्तकीं राहे । माध्यानीं मार्तंड जैसा
jikaḍetikaḍe prāṇī pāhe | tikaḍe tem sanmukhaci āhe | samastāmcem mastakīm rāhe | mādhyānīm mārtamḍa jaisā
Wherever the creature sees; there that is facing; / on all heads remains — like the sun at noon.
परी तो आहे येकदेसी । दृष्टांत न घडे वस्तुसी । कांहीं येक चमत्कारासी । देउनी पाहिलें
parī to āhe yekadesī | dṛṣṭāmta na ghaḍe vastusī | kāmhīm yeka camatkārāsī | deunī pāhilem
But that is localized; dṛṣṭānta does not fit Vastu; / some wonders — gave and saw.
नाना तीर्थें नाना देसीं । कष्टत जावें पाहाव्यासी । तैसें न लगे परब्रह्मासी । बैसलें ठाईं
nānā tīrthem nānā desīm | kaṣṭata jāvem pāhāvyāsī | taisem na lage parabrahmāsī | baisalem ṭhāīm
Various tīrthas, various lands; should go suffering to see; / such is not needed for para-brahma — sitting at place.
प्राणी बैसोनीच राहातां । अथवा बहुत पळोन जातां । परब्रह्म तें तत्वतां । समागमें
prāṇī baisonīca rāhātām | athavā bahuta paḷona jātām | parabrahma tem tatvatām | samāgamem
Creature sitting still; or fleeing abundantly; / para-brahma is truly — companion-accompanying.
पक्षी अंतराळीं गेलां । भोवतें आकाशचि तयाला । तैसे ब्रह्म प्राणीयाला । व्यापून आहे
pakṣī amtarāḷīm gelām | bhovatem ākāśaci tayālā | taise brahma prāṇīyālā | vyāpūna āhe
A bird went to the firmament; around it is only ākāśa; / likewise Brahma to the creature — pervading is.
परब्रह्म पोकळ घनदाट । ब्रह्म सेवटाचा सेवट । ज्यासी त्यासी ब्रह्म नीट । सर्वकाळ
parabrahma pokaḷa ghanadāṭa | brahma sevaṭācā sevaṭa | jyāsī tyāsī brahma nīṭa | sarvakāḷa
Para-brahma is hollow-dense; Brahma is the end-of-end; / to each, Brahma directly — at all times.
दृश्या सबाहे अंतरीं । ब्रह्म दाटलें ब्रह्मांडोदरीं । आरे त्या विमळाची सरी । कोणास द्यावी
dṛśyā sabāhe amtarīm | brahma dāṭalem brahmāmḍodarīm | āre tyā vimaḷācī sarī | koṇāsa dyāvī
Inside-outside dṛśya; Brahma is packed in brahmāṇḍa-womb; / O, to that vimala's comparison — whom to give?
वैकुंठकैळासस्वर्गलोकीं । इंद्रलोकीं चौदा लोकीं । पन्नगादिकपाताळलोकीं । तेथेंचि आहे
vaikumṭhakaiḷāsasvargalokīm | imdralokīm caudā lokīm | pannagādikapātāḷalokīm | tethemci āhe
Vaikuṇṭha, Kailāsa, svarga-loka; Indra-loka, fourteen lokas; / snake-etc. pātāla-lokas — there itself is.
कासीपासून रामेश्वर । आवघें दाटलें अपार । परता परता पारावार । त्यास नाहीं
kāsīpāsūna rāmeśvara | āvaghem dāṭalem apāra | paratā paratā pārāvāra | tyāsa nāhīm
From Kāśī to Rāmeśvara; all packed endless; / beyond-beyond, shore — for it there is none.
परब्रह्म तें येकलें । येकदांचि सकळांसी व्यापिले । सकळांस स्पर्शोन राहिलें । सकळां ठाईं
parabrahma tem yekalem | yekadāmci sakaḷāmsī vyāpile | sakaḷāmsa sparśona rāhilem | sakaḷām ṭhāīm
Para-brahma is alone; at once pervaded all; / touching all remained — in every place.
परब्रह्म पाउसें भिजेना । अथवा चिखलानें भरेना । पुरामधें परी वाहेना । पुरासमागमें
parabrahma pāusem bhijenā | athavā cikhalānem bharenā | purāmadhem parī vāhenā | purāsamāgamem
Para-brahma does not get wet from rain; or filled with mud; / in flood, yet does not flow — with flood.
येकसरें सन्मुक विमुख । वाम सव्य दोहिंकडे येक । आर्धऊर्ध प्राणी सकळीक । व्यापून आहे
yekasarem sanmuka vimukha | vāma savya dohimkaḍe yeka | ārdhaūrdha prāṇī sakaḷīka | vyāpūna āhe
At once facing, averse; left, right — on both sides one; / down-up, all creatures — pervading is.
आकाशाचा डोहो भरला । कदापी नाहीं उचंबळला । असंभाव्य पसरला । जिकडे तिकडे
ākāśācā ḍoho bharalā | kadāpī nāhīm ucambaḷalā | asambhāvya pasaralā | jikaḍe tikaḍe
A lake of ākāśa filled; never overflowed; / inconceivably spread — here and there.
येकजिनसि गगन उदास । जेथें नाहीं दृश्यभास । भासेंविण निराभास । परब्रह्म जाणावें
yekajinasi gagana udāsa | jethem nāhīm dṛśyabhāsa | bhāsemviṇa nirābhāsa | parabrahma jāṇāvem
One-form, sky detached; where no dṛśya-appearance; / without appearance, nirābhāsa — should be known as para-brahma.
संतसाधुमहानुभावां । देवदानवमानवां । ब्रह्म सकळांसी विसांवा । विश्रांतिठाव
samtasādhumahānubhāvām | devadānavamānavām | brahma sakaḷāmsī visāmvā | viśrāmtiṭhāva
Saints, sādhus, mahānubhāvas; devas, dānavas, mānavas; / Brahma is rest for all — the place of repose.
कोणेकडे सेवटा जावें । कोणेकडे काये पाहावें । असंभाव्य तें नेमावें । काये म्हणोनी
koṇekaḍe sevaṭā jāvem | koṇekaḍe kāye pāhāvem | asambhāvya tem nemāvem | kāye mhaṇonī
Where to go to the end? Which side to see what? / Inconceivable, that to be fixed — what to say?
स्थूळ नव्हे सूक्ष्म नव्हे । कांहीं येकासारिखें नव्हे । ज्ञानदृष्टीविण नव्हे समधान
sthūḷa navhe sūkṣma navhe | kāmhīm yekāsārikhem navhe | jñānadṛṣṭīviṇa navhe samadhāna
Not sthūla, not sūkṣma; not like anything; / without jñāna-vision, no samādhāna.
पिंडब्रह्मांडनिरास । मग तें ब्रह्म निराभास । येथून तेथवरी अवकास । भकासरूप
pimḍabrahmāmḍanirāsa | maga tem brahma nirābhāsa | yethūna tethavarī avakāsa | bhakāsarūpa
Piṇḍa-brahmāṇḍa-negation; then that Brahma is nirābhāsa; / from here to there is space — vacuous-form.
ब्रह्म व्यापक हें तो खरें । दृश्य आहे तों हें उत्तरें । व्यापेंविण कोण्या प्रकारें । व्यापक म्हणावें
brahma vyāpaka hem to kharem | dṛśya āhe tom hem uttarem | vyāpemviṇa koṇyā prakārem | vyāpaka mhaṇāvem
'Brahma is pervading' — this is true; these answers are while dṛśya is; / without vyāpa (spread), how — should 'pervading' be said?
ब्रह्मासी शब्दचि लागेना । कल्पना कल्पूं शकेना । कल्पनेतीत निरंजना । विवेकें वोळखावें
brahmāsī śabdaci lāgenā | kalpanā kalpūm śakenā | kalpanetīta niramjanā | vivekem voḷakhāvem
To Brahma, word does not attach; kalpanā cannot imagine; / beyond-kalpanā, nirañjana — should be recognized by vivek.
शुद्ध सार श्रवण । शुद्ध प्रत्ययाचें मनन । विज्ञानी पावतां उन्मन । सहजचि होतें
śuddha sāra śravaṇa | śuddha pratyayācem manana | vijñānī pāvatām unmana | sahajaci hotem
Pure essence is śravaṇa; pure pratyaya's manana; / vijñānī on attaining unmana — naturally occurs.
जालें साधनाचें फळ । संसार जाला सफळ । निर्गुण ब्रह्म तें निश्चळ । अंतरीं बिंबलें
jālem sādhanācem phaḷa | samsāra jālā saphaḷa | nirguṇa brahma tem niścaḷa | amtarīm bimbalem
Sādhana's fruit arose; samsāra became fruitful; / nirguṇa Brahma is niścala — reflected within.
हिसेब जाला मायेचा । जाला निवाडा तत्वांचा । साध्य होतां साधनाचा । ठाव नाहीं
hiseba jālā māyecā | jālā nivāḍā tatvāmcā | sādhya hotām sādhanācā | ṭhāva nāhīm
The accounting of māyā done; tattvas' decision happened; / on sādhya being attained, sādhana — has no place.
स्वप्नीं जें जें देखिलें । तें तें जागृतीस उडालें । सहजचि अनुर्वाच्य जालें । बोलतां न ये
svapnīm jem jem dekhilem | tem tem jāgṛtīsa uḍālem | sahajaci anurvācya jālem | bolatām na ye
What was seen in dream — flew off in jāgṛti; / naturally became inexpressible — cannot be spoken.
ऐसें हें विवेकें जाणावें । प्रत्ययें खुणेंसी बाणावें । जन्ममृत्याच्या नांवें । सुन्याकार
aisem hem vivekem jāṇāvem | pratyayem khuṇemsī bāṇāvem | janmamṛtyācyā nāmvem | sunyākāra
Such should be known by vivek; by pratyaya impressed on the mark; / in the name of birth-death — is śūnyākāra.
भक्तांचेनि साभिमानें । कृपा केली दाशरथीनें । समर्थकृपेचीं वचनें । तो हा दासबोध
bhaktāmceni sābhimānem | kṛpā kelī dāśarathīnem | samarthakṛpecīm vacanem | to hā dāsabodha
By the self-pride of bhaktas — grace was done by Dāśarathi; / the words of Samartha's grace — this is the Dāsbodh.
वीस दशक दासबोध । श्रवणद्वारें घेतां शोध । मनकर्त्यास विशद । परमार्थ होतो
vīsa daśaka dāsabodha | śravaṇadvārem ghetām śodha | manakartyāsa viśada | paramārtha hoto
20-dashak Dāsbodh — on taking search by śravaṇa-door; / to the mind-maker is clear — paramārtha occurs.
वीस दशक दोनीसें समास । साधकें पाहावें सावकास । विवरतं विशेषाविशेष । कळों लागे
vīsa daśaka donīsem samāsa | sādhakem pāhāvem sāvakāsa | vivaratam viśeṣāviśeṣa | kaḷom lāge
20 dashaks, 200 samāsas; the sādhaka should see leisurely; / examining, special-and-non-special — begins to be known.
ग्रंथाचें करावेंस्तवन । स्तवनाचें काये प्रयोजन । येथें प्रत्ययास कारण । प्रत्ययो पाहावा
gramthācem karāvemstavana | stavanācem kāye prayojana | yethem pratyayāsa kāraṇa | pratyayo pāhāvā
The grantha's praise should be done; what purpose of praise? / Here for pratyaya is the cause — pratyaya should be seen.
देहे तंव पांचा भूतांचा । कर्ता आत्मा तेथींचा । आणी कवित्वप्रकार मनुशाचा । काशावरुनी
dehe tamva pāmcā bhūtāmcā | kartā ātmā tethīmcā | āṇī kavitvaprakāra manuśācā | kāśāvarunī
Body is of five elements; the kartā is Ātmā there; / and poetry-type is of man — from where?
सकळ करणें जगदीशाचें । आणी कवित्वचि काय मानुशाचें । ऐशा अप्रमाण बोलण्याचें काये घावें
sakaḷa karaṇem jagadīśācem | āṇī kavitvaci kāya mānuśācem | aiśā apramāṇa bolaṇyācem kāye ghāvem
All doing is of Jagadīśa; and poetry alone of man — how? / Such un-authoritative speech — what to take from?
सकळ देह्याचा झाडा केला । तत्वसमुदाव उडाला । तेथें कोण्या पदार्थाला । आपुलें म्हणावें
sakaḷa dehyācā jhāḍā kelā | tatvasamudāva uḍālā | tethem koṇyā padārthālā | āpulem mhaṇāvem
Whole body's inventory was made; tattva-community flew off; / there to what object — should one call 'mine'?
ऐसीं हें विचाराचीं कामें । उगेंच भ्रमों नये भ्रमें । जगदेश्वरें अनुक्रमें । सकळ केलें
aisīm hem vicārācīm kāmem | ugemca bhramom naye bhramem | jagadeśvarem anukramem | sakaḷa kelem
Such are tasks of vicāra; should not uselessly wander in bhrama; / by Jagadeśvara in sequence — all was done.