संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 3 · Samāsa 4

54 ovis

लेंकुरें उदंड जालीं । तों ते लक्ष्मी निघोन गेली । बापडीं भिकेसी लागलीं । कांहीं खाया मिळेना
lemkurem udamḍa jālīm | tom te lakṣmī nighona gelī | bāpaḍīm bhikesī lāgalīm | kāmhīm khāyā miḷenā
Children grew many; then Lakṣmī departed; the poor ones fell to begging; nothing to eat was available.
लेंकुरें खेळती धाकुटीं । येकें रांगती येकें पोटीं । ऐसी घरभरी जाली दाटी । कन्या आणी पुत्रांची
lemkurem kheḷatī dhākuṭīm | yekem rāmgatī yekem poṭīm | aisī gharabharī jālī dāṭī | kanyā āṇī putrāmcī
Little children play; some crawl, some in the belly; the house became crowded — with daughters and sons.
देवसेंदिवसा खर्च वाढला । यावा होता तो खुंटोन गेला । कन्या उपवरी जाल्या, त्यांला- । उजवावया द्रव्य नाहीं
devasemdivasā kharca vāḍhalā | yāvā hotā to khumṭona gelā | kanyā upavarī jālyā, tyāmlā- | ujavāvayā dravya nāhīm
Day by day, expenditure grew; income was cut off; daughters reached marriageable age — no money to marry them off.
मायेबापें होतीं संपन्न । त्यांचें उदंड होतें धन । तेणें करितां प्रतिष्ठा मान । जनीं जाला होता
māyebāpem hotīm sampanna | tyāmcem udamḍa hotem dhana | teṇem karitām pratiṣṭhā māna | janīm jālā hotā
Parents had been well-off; plenty of wealth was theirs; by that, honor and rank were obtained.
भरम आहे लोकाचारीं । पहिली नांदणूक नाहीं घरीं । देवसेंदिवस अभ्यांतरीं । दरिद्र आलें
bharama āhe lokācārīm | pahilī nāmdaṇūka nāhīm gharīm | devasemdivasa abhyāmtarīm | daridra ālem
Public-facing appearance held; the old household substance no longer at home; day by day within, poverty came.
ऐसी घरवात वाढली । खातीं तोंडें मिळालीं । तेणें प्राणीयांस लागली । काळजी उद्वेगाची
aisī gharavāta vāḍhalī | khātīm tomḍem miḷālīm | teṇem prāṇīyāmsa lāgalī | kāḷajī udvegācī
Thus the household grew; more mouths to feed; the creatures were seized with worry and anxiety.
कन्या उपवरी जाल्या । पुत्रास नोवर्या आल्या । आतां उजवणा केल्या । पहिजेत कीं
kanyā upavarī jālyā | putrāsa novaryā ālyā | ātām ujavaṇā kelyā | pahijeta kīm
Daughters reached marriageable age; sons had brides come; now the marriages must be performed.
जरी मुलें तैसींच राहिलीं । तरी पुन्हां लोकलाज जाली । म्हणती कासया व्यालीं । जन्मदारिद्र्‌यें
jarī mulem taisīmca rāhilīm | tarī punhām lokalāja jālī | mhaṇatī kāsayā vyālīm | janmadāridryem
If the children remain unmarried, public shame rises; people say, 'why were these born, into birth-poverty?'
ऐसी लोकलाज होईल । वडिलांचें नांव जाईल । आतां रुण कोण देईल । लग्नापुरतें
aisī lokalāja hoīla | vaḍilāmcem nāmva jāīla | ātām ruṇa koṇa deīla | lagnāpuratem
Such public disgrace would come; the ancestors' name is lost; now who will give a loan for the wedding?
मागें रुण ज्याचें घेतलें । त्याचें परतोन नाहीं दिल्हें । ऐसें आभाळ कोंसळलें । उद्वेगाचें
māgem ruṇa jyācem ghetalem | tyācem paratona nāhīm dilhem | aisem ābhāḷa komsaḷalem | udvegācem
Past loans not repaid; no one lends; such a cloud of anxiety has gathered.
आपण खातों अन्नासी । अन्न खातें आपणासीं । सर्वकाळ मानसीं । चिंतातुर
āpaṇa khātom annāsī | anna khātem āpaṇāsīm | sarvakāḷa mānasīm | cimtātura
'I eat food; food eats me' — always the mind is worry-stricken.
पती अवघीच मोडली । वस्तभाव गाहाण पडिली । अहा देवा वेळ आली । आतां डिवाळ्याची
patī avaghīca moḍalī | vastabhāva gāhāṇa paḍilī | ahā devā veḷa ālī | ātām ḍivāḷyācī
Household possessions broken; goods pledged in pawn; 'alas, God, the time of bankruptcy has come.'
कांहीं केला ताडामोडा । विकिला घरींचा पाडारेडा । कांहीं पैका रोकडा । कळांतरें काढिला
kāmhīm kelā tāḍāmoḍā | vikilā gharīmcā pāḍāreḍā | kāmhīm paikā rokaḍā | kaḷāmtarem kāḍhilā
Some things were hastily sold; the house-animals sold; some cash raised at interest.
ऐसें रुण घेतलें । लोकिकीं दंभ केलें । सकळ म्हणती नांव राखिलें । वडिलांचें
aisem ruṇa ghetalem | lokikīm dambha kelem | sakaḷa mhaṇatī nāmva rākhilem | vaḍilāmcem
Such loans were taken; publicly [he] made show; all say 'the ancestors' name is kept.'
ऐसें रुण उदंड जालें । रिणाइतीं वेढून घेतलें । मग प्रयाण आरंभिलें । विदेशाप्रती
aisem ruṇa udamḍa jālem | riṇāitīm veḍhūna ghetalem | maga prayāṇa ārambhilem | videśāpratī
Loans became enormous; creditors encircled; then he began to depart — to foreign lands.
दोनी वरुषें बुडी मारिली । नीच सेवा अंगीकारिली । शरीरें आपदा भोगिली । आतिशयेंसीं
donī varuṣem buḍī mārilī | nīca sevā amgīkārilī | śarīrem āpadā bhogilī | ātiśayemsīm
Two years he put his head down; accepted low service; the body suffered hardship to extremity.
कांहीं मेळविलें विदेशीं । जीव लागला मनुष्यांपासीं । मग पुसोनियां स्वामीसी । मुरडता जाला
kāmhīm meḷavilem videśīm | jīva lāgalā manuṣyāmpāsīm | maga pusoniyām svāmīsī | muraḍatā jālā
Some was gathered abroad; life became attached to people; then asking leave of the master, he turned back.
तंव तें अत्यंत पीडावलीं । वाट पाहात बैसलीं । म्हणती दिवसगती कां लागली । काये कारणें देवा
tamva tem atyamta pīḍāvalīm | vāṭa pāhāta baisalīm | mhaṇatī divasagatī kām lāgalī | kāye kāraṇem devā
Meanwhile at home, they were extremely afflicted; sat waiting on the road; say 'why has this much time passed, God, what is the cause?'
आतां आम्ही काये खावें । किती उपवासीं मरावें । ऐसियाचे संगतीस देवें । कां पां घातलें आम्हांसी
ātām āmhī kāye khāvem | kitī upavāsīm marāvem | aisiyāce samgatīsa devem | kām pām ghātalem āmhāmsī
'What shall we eat now? How many days of fasting till death? Why, O God, did you put us into this company?'
ऐसें आपुलें सुख पाहाती । परी त्याचें दुःख नेणती । आणी शक्ती गेलियां अंतीं । कोणीच कामा न येती
aisem āpulem sukha pāhātī | parī tyācem duḥkha neṇatī | āṇī śaktī geliyām amtīm | koṇīca kāmā na yetī
They think of their own happiness but do not know his sorrow; when strength goes in the end, no one is of use.
असो ऐसी वाट पाहतां । दृष्टीं देखिला अवचिता । मुलें धावती, ताता । भागलास म्हणौनी
aso aisī vāṭa pāhatām | dṛṣṭīm dekhilā avacitā | mulem dhāvatī, tātā | bhāgalāsa mhaṇaunī
So watching, suddenly he is seen on the path; children run out — 'father — you are tired' — they say.
स्त्री देखोन आनंदली । म्हणे आमुची दैन्यें फिटली । तंव येरें दिधली । गांठोडी हातीं
strī dekhona ānamdalī | mhaṇe āmucī dainyem phiṭalī | tamva yerem didhalī | gāmṭhoḍī hātīm
The wife rejoiced on seeing him; says 'our poverty is cleared'; he handed over the bundle to her.
सकळांस आनंद जाला । म्हणती आमुचा वडील आला । तेणें तरी आम्हांला । आंग्या टोप्या आणिल्या
sakaḷāmsa ānamda jālā | mhaṇatī āmucā vaḍīla ālā | teṇem tarī āmhāmlā | āmgyā ṭopyā āṇilyā
All became joyful; say 'our elder has come; he has brought us clothes and caps.'
ऐसा आनंद च्यारी देवस । सवेंच मांडिली कुसमुस । म्हणती हें गेलियां आम्हांस । पुन्हां आपदा लागती
aisā ānamda cyārī devasa | savemca māmḍilī kusamusa | mhaṇatī hem geliyām āmhāmsa | punhām āpadā lāgatī
Such joy for four days; then immediately the whispering began: 'if this one goes, again distress will strike us.'
म्हणौनी आणिलें तें असावें । येणें मागुतें विदेशास जावें । आम्ही हें खाऊं न तों यावें । द्रव्य मेळऊन
mhaṇaunī āṇilem tem asāvem | yeṇem māgutem videśāsa jāvem | āmhī hem khāūm na tom yāvem | dravya meḷaūna
'Therefore what he has brought, keep it; he should go abroad again; before we eat this up, he must return — with wealth.'
ऐसी वासना सकळांची । अवघीं सोईरीं सुखाचीं । स्त्री अत्यंत प्रीतीची । तेहि सुखाच लागली
aisī vāsanā sakaḷāmcī | avaghīm soīrīm sukhācīm | strī atyamta prītīcī | tehi sukhāca lāgalī
Such is the desire of all — all kin desirous of his comfort; wife extremely loving — she too is after comfort.
विदेसीं बहु दगदला । विश्रांती घ्यावया आला । स्वासहि नाहीं टाकिला । तों जाणें वोढवलें
videsīm bahu dagadalā | viśrāmtī ghyāvayā ālā | svāsahi nāhīm ṭākilā | tom jāṇem voḍhavalem
Abroad he was much wearied; came to take rest; has not yet released a breath — and the going-away is again imposed.
पुढें अपेक्षा जोसियांची । केली विवंचना मुहूर्ताची । वृत्ति गुंतली तयाची । जातां प्रशस्त न वटे
puḍhem apekṣā josiyāmcī | kelī vivamcanā muhūrtācī | vṛtti gumtalī tayācī | jātām praśasta na vaṭe
Then expected a jyotiṣa-reading; checked the muhūrta; mind entangled in it — going did not feel auspicious.
माया मात्रा सिद्ध केली । कांहीं सामग्री बांधली । लेंकुरें दृष्टीस पाहिलीं । मार्गस्त जाला
māyā mātrā siddha kelī | kāmhīm sāmagrī bāmdhalī | lemkurem dṛṣṭīsa pāhilīm | mārgasta jālā
Mother-medicine prepared; some provisions tied up; looked at the children; set out on the road.
स्त्रियेस अवलोकिलें । वियोगें दुःख बहुत वाटलें । प्रारब्धसूत्र तुकलें । रुणानबंधाचें
striyesa avalokilem | viyogem duḥkha bahuta vāṭalem | prārabdhasūtra tukalem | ruṇānabamdhācem
Looked at his wife; separation brought much sorrow; the prārabdha-thread of debt-bond was taut.
कंठ सद्गदित जाला । न संवरेच गहिवरला । लेंकुरा आणी पित्याला । तडातोडी जाली
kamṭha sadgadita jālā | na samvareca gahivaralā | lemkurā āṇī pityālā | taḍātoḍī jālī
Throat choked; inability to control; sob rose; between child and father, torn apart.
जरी रुणानुबंध असेल । तरी मागुती भेटी होईल । नाहीं तरी संगती पुरेल । येचि भेटीनें तुमची
jarī ruṇānubamdha asela | tarī māgutī bheṭī hoīla | nāhīm tarī samgatī purela | yeci bheṭīnem tumacī
'If *ṛṇānubandha* (debt-bond) still remains, another meeting will occur; otherwise our company has been filled in just this meeting.'
ऐसीं बोलोन स्वार होये । मागुता फीरफिरों पाहे । वियोगदुःख न साहे । परंतु कांहीं न चले
aisīm bolona svāra hoye | māgutā phīraphirom pāhe | viyogaduḥkha na sāhe | paramtu kāmhīm na cale
Saying so, he mounts; looks back again and again; separation-sorrow unbearable, but nothing else works.
आपुला गांव राहिला मागें । चित्त भ्रमलें संसारौद्वेगें । दुःखवला प्रपंचसंगें । अभिमानास्तव
āpulā gāmva rāhilā māgem | citta bhramalem samsāraudvegem | duḥkhavalā prapamcasamgem | abhimānāstava
His village remained behind; mind confused with samsāra-distress; he became sorrowful with worldly-attachment, out of pride.
ते समईं माता आठवली । म्हणे म्हणे धन्य ते माउली । मजकारणें बहुत कष्टली । परी मी नेणेंचि मूर्ख
te samaīm mātā āṭhavalī | mhaṇe mhaṇe dhanya te māulī | majakāraṇem bahuta kaṣṭalī | parī mī neṇemci mūrkha
At that moment, he remembered his mother; says, 'blessed, blessed is that mother; for my sake, much she suffered — yet I, the fool, did not know.'
आजी जरी ते असती । तरी मजला कदा न विशंभती । वियोग होतां आक्रंदती । ते पोटागि वेगळीच
ājī jarī te asatī | tarī majalā kadā na viśambhatī | viyoga hotām ākramdatī | te poṭāgi vegaḷīca
'Today if she were alive, she would never leave me; on separation she would wail; her belly-fire was something else.'
पुत्र वैभवहीन भिकारी । माता तैसाचि अंगिकारी । दगदला देखोन अंतरीं । त्याच्या दुःखें दुःखवे
putra vaibhavahīna bhikārī | mātā taisāci amgikārī | dagadalā dekhona amtarīm | tyācyā duḥkhem duḥkhave
A son splendour-less, a beggar — the mother still embraces him the same; seeing him distressed inwardly, she is pained by his sorrow.
प्रपंच विचारें पाहातां । हें सकळ जोडे न जोडे माता । हें शरीर जये करितां । निर्माण जालें
prapamca vicārem pāhātām | hem sakaḷa joḍe na joḍe mātā | hem śarīra jaye karitām | nirmāṇa jālem
When considered with discernment, this whole [family-life] does not equal mother; this body, for whose sake it was created —
लांव तरी ते माया । काय कराविया सहश्र जाया । परी भुलोन गेलों वायां । मकरध्वजाचेनी
lāmva tarī te māyā | kāya karāviyā sahaśra jāyā | parī bhulona gelom vāyām | makaradhvajācenī
A beloved-woman is māyā; of what use are a thousand of them? — yet I was deluded vainly by Makara-dhvaja [Cupid].
या येका कामाकारणें । जिवलगांसिं द्वंद घेणें । सखीं तींच पिसुणें । ऐसीं वाटतीं
yā yekā kāmākāraṇem | jivalagāmsim dvamda gheṇem | sakhīm tīmca pisuṇem | aisīm vāṭatīm
For the sake of this one [sexual] desire, dispute must be taken up with the loved ones; the dear ones seem slanderers.
म्हणौन धन्य धन्य ते प्रपंची जन । जे मायेबापाचें भजन । करिती न करिती, मन- । निष्ठुर जिवलगांसीं
mhaṇauna dhanya dhanya te prapamcī jana | je māyebāpācem bhajana | karitī na karitī, mana- | niṣṭhura jivalagāmsīm
Therefore blessed are the people of prapañca who do reverence to mother-and-father; who do not, with hearts cruel toward loved ones [are fools].
संगती स्त्रीबाळकाची । आहे साठी जन्माची । परी मायेबापीं कैंचीं । मिळतील पुढें
samgatī strībāḷakācī | āhe sāṭhī janmācī | parī māyebāpīm kaimcīm | miḷatīla puḍhem
Company of wife and children lasts a lifetime; but where will mother-and-father be found [again]?
ऐसें पूर्वीं होतें ऐकिलें । परी ते समईं नाहीं कळलें । मन हें बुडोन गेलें । रतिसुखाचा डोहीं
aisem pūrvīm hotem aikilem | parī te samaīm nāhīm kaḷalem | mana hem buḍona gelem | ratisukhācā ḍohīm
I had heard this before, but did not understand at the time; the mind drowned in the pool of sexual pleasure.
हे सखीं वाटती परी पिसुणें । मिळाली वैभवाकारणें । रितें जातां लाजिरवाणें । अत्यंत वाटे
he sakhīm vāṭatī parī pisuṇem | miḷālī vaibhavākāraṇem | ritem jātām lājiravāṇem | atyamta vāṭe
These loved ones seem near, but are slanderers; they gathered for prosperity; going empty-handed is very shameful.
आता भलतैसें करावें । परि द्रव्य मेळऊन न्यावें । रितें जातां स्वभावें । दुःख आहे
ātā bhalataisem karāvem | pari dravya meḷaūna nyāvem | ritem jātām svabhāvem | duḥkha āhe
Now whatever must be done, [I] must acquire money and bring it; going empty is naturally painful.
ऐसी वेवर्धना करी । दुःख वाटलें अंतरीं । चिंतेचिये माहापुरीं । बुडोन गेला
aisī vevardhanā karī | duḥkha vāṭalem amtarīm | cimteciye māhāpurīm | buḍona gelā
Such calculation he makes; sorrow is felt within; he drowns in the great-flood of anxiety.
ऐसा हा देह आपुला । असतांच पराधेन केला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । कुटुंबकाबाडी
aisā hā deha āpulā | asatāmca parādhena kelā | īśvarīm kānakomḍā jālā | kuṭumbakābāḍī
Thus this body, while still his own, is made dependent on others; he became shameful before Īśvara — family-drudge.
या येका कामासाठीं । जन्म गेला आटाटी । वय वेचल्यां सेवटीं । येकलेंचि जावें
yā yekā kāmāsāṭhīm | janma gelā āṭāṭī | vaya vecalyām sevaṭīm | yekalemci jāvem
For this one [sexual] desire's sake, life is worn down in strain; when age is spent at the end, one must go alone.
ऐसा मनीं प्रस्तावला । क्षण येक उदास जाला । सवेंचि प्राणी झळंबला । मायाजाळें
aisā manīm prastāvalā | kṣaṇa yeka udāsa jālā | savemci prāṇī jhaḷambalā | māyājāḷem
Thus he repents in mind; for a moment becomes dispassionate; immediately the creature is caught in māyā's net.
कन्यापुत्रीं आठवलीं । मनींहुनि क्षिती वाटली । म्हणे लेंकुरें अंतरलीं । माझीं मज
kanyāputrīm āṭhavalīm | manīmhuni kṣitī vāṭalī | mhaṇe lemkurem amtaralīm | mājhīm maja
Son-and-daughter remembered; from within, grief is felt; says 'my children are distanced from me.'
मागील दुःख आठवलें । जें जें होतें प्राप्त जालें । मग रुदन आरंभिलें । दीर्घ स्वरें
māgīla duḥkha āṭhavalem | jem jem hotem prāpta jālem | maga rudana ārambhilem | dīrgha svarem
Past sorrows remembered; what all has befallen; then long wailing began.
आरुण्यरुदन करितां । कोणी नाहीं बुझाविता । मग होये विचारिता । आअपुले मनीं
āruṇyarudana karitām | koṇī nāhīm bujhāvitā | maga hoye vicāritā | āapule manīm
While weeping in the forest, no one consoles; then he becomes deliberative in his own mind.
आतां कासया रडावें । प्राप्त होतें तें भोगावें । ऐसे बोलोनिया जीवें । धारिष्ट केलें
ātām kāsayā raḍāvem | prāpta hotem tem bhogāvem | aise boloniyā jīvem | dhāriṣṭa kelem
'Now, why weep? What comes, must be experienced'; so saying to life, he steadied himself.
ऐसा दुःखें दगदला । मग विदेशाप्रती गेला । पुढे प्रसंग वर्तला । तो सावध ऐका
aisā duḥkhem dagadalā | maga videśāpratī gelā | puḍhe prasamga vartalā | to sāvadha aikā
Thus, worn by sorrow, he went abroad; the next [episode] follows — listen attentively.