संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 3 · Samāsa 6

59 ovis

तापत्रयाचें लक्षण । आतां सांगिजेल निरूपण । श्रोतीं करावें श्रवण । यकाग्र होऊनी
tāpatrayācem lakṣaṇa | ātām sāmgijela nirūpaṇa | śrotīm karāvem śravaṇa | yakāgra hoūnī
The signs of the three-fold affliction (tāpatraya) will now be expounded; listeners, listen with one-pointed attention.
जो तापत्रैं पोळला । तो संतसंगें निवाला । आर्तभूत तोषला । पदार्थ जेवी
jo tāpatraim poḷalā | to samtasamgem nivālā | ārtabhūta toṣalā | padārtha jevī
One scorched by tāpatraya is cooled by the company of saints (santa-sanga); the distressed-one rejoices — as one hungry eats.
क्षुधाक्रांतास मिळे अन्न । तृषाक्रांतास जीवन । बंदीं पडिल्याचें बंधन- । तोडिनां, सुख
kṣudhākrāmtāsa miḷe anna | tṛṣākrāmtāsa jīvana | bamdīm paḍilyācem bamdhana- | toḍinām, sukha
Food to the hungry, water to the thirsty; to the bound-one, cutting the bondage is joy.
माहापुरें जाजावला । तो पैलतीरास नेला । कां तो स्वप्नींचा चेइला । स्वप्नदुःखी
māhāpurem jājāvalā | to pailatīrāsa nelā | kām to svapnīmcā ceilā | svapnaduḥkhī
One afflicted in flood is taken to the far shore; or one in a nightmare awakens from the dream-sorrow.
कोणी येकासी मरण- । येतां, दिलें जीवदान । संकटास निवारण । तोडितां सुख
koṇī yekāsī maraṇa- | yetām, dilem jīvadāna | samkaṭāsa nivāraṇa | toḍitām sukha
One whose death approached — saved by life-gift; averting calamity brings joy.
रोगियास औषध । सप्रचित आणी शुद्ध । तयासी होये आनंद । आरोग्य होतां
rogiyāsa auṣadha | sapracita āṇī śuddha | tayāsī hoye ānamda | ārogya hotām
Medicine, verified and pure, for the sick — he rejoices on becoming healthy.
तैसा संसारें दुःखवला । त्रिविधतापें पोळला । तोचि येक अधिकारी जाला । परमार्थासी
taisā samsārem duḥkhavalā | trividhatāpem poḷalā | toci yeka adhikārī jālā | paramārthāsī
So one afflicted by samsāra, scorched by tāpatraya — he alone becomes qualified for paramārtha.
ते त्रिविध ताप ते कैसे । आतां बोलिजेत तैसे । येविषईं येक असे । वाक्याधार
te trividha tāpa te kaise | ātām bolijeta taise | yeviṣaīm yeka ase | vākyādhāra
The three-fold affliction — how are they? Now they will be told; on this there is a scriptural authority.
श्लोक ॥ देहेंद्रियप्राणेन सुखं दुःखं च प्राप्यते । इममाध्यात्मिकं तापं जायते दुःक देहिनाम्
śloka || dehemdriyaprāṇena sukham duḥkham ca prāpyate | imamādhyātmikam tāpam jāyate duḥka dehinām
[Śloka] 'By body, senses, prāṇa, pleasure and pain are obtained; this is the ādhyātmika affliction — sorrow arises for embodied beings.'
सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते । द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः
sarvabhūtena samyogāt sukham duḥkham ca jāyate | dvitīyatāpasamtāpaḥ satyam caivādhibhautikaḥ
'By union with all beings, pleasure and pain arise; the second type of affliction is called ādhibhautika — in truth.'
शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना । स्वर्गनरकादिं भोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम्
śubhāśubhena karmaṇā dehāmte yamayātanā | svarganarakādim bhoktavyamidam caivādhidaivikam
'By auspicious and inauspicious karma, at death's time, Yama's torment; one undergoes heaven, hell and such — this is ādhidaivika.'
येक ताप आध्यात्मिक । दुजा तो आदिभूतिक । तिसरा आदिदैविक । ताप जाणावा
yeka tāpa ādhyātmika | dujā to ādibhūtika | tisarā ādidaivika | tāpa jāṇāvā
One is ādhyātmika affliction; second is ādhibhautika; third is ādhidaivika — know.
आध्यात्मिक तो कोण । कैसी त्याची वोळखण । आदिभूतिकांचें लक्षण । जाणिजे कैसें
ādhyātmika to koṇa | kaisī tyācī voḷakhaṇa | ādibhūtikāmcem lakṣaṇa | jāṇije kaisem
Who is ādhyātmika, what is its recognition? What are the signs of ādhibhautika? — let it be known.
आदिदैविक तो कैसा । कवण तयाची दशा । हेंहि विशद कळे ऐसा । विस्तार कीजे
ādidaivika to kaisā | kavaṇa tayācī daśā | hemhi viśada kaḷe aisā | vistāra kīje
How is ādhidaivika, what is its state? — let it be explained clearly.
हां जी म्हणोनि वक्ता । जाला कथा विस्तारिता । आध्यात्मिक ताप आतां । सावध ऐका
hām jī mhaṇoni vaktā | jālā kathā vistāritā | ādhyātmika tāpa ātām | sāvadha aikā
'Yes sir,' said the teacher, and began to expand the account; ādhyātmika affliction — listen attentively.
देह इंद्रिय आणी प्राण । यांचेनि योगें आपण । सुखदुःखें सिणे जाण । या नांव आध्यात्मिक
deha imdriya āṇī prāṇa | yāmceni yogem āpaṇa | sukhaduḥkhem siṇe jāṇa | yā nāmva ādhyātmika
**Body, senses, prāṇa — by their union, one becomes wearied in pleasure-and-pain — this is called ādhyātmika.**
देहामधून जें आलें । इंद्रियें प्राणें दुःख जालें । तें आध्यात्मिक बोलिलें । तापत्रईं
dehāmadhūna jem ālem | imdriyem prāṇem duḥkha jālem | tem ādhyātmika bolilem | tāpatraīm
Whatever comes from the body, senses, prāṇa — that sorrow is called ādhyātmika — in the tāpatraya.
देहामधून काये आलें । प्राणें कोण दुःख जालें । आतां हें विशद केलें । पाहिजे कीं
dehāmadhūna kāye ālem | prāṇem koṇa duḥkha jālem | ātām hem viśada kelem | pāhije kīm
What comes from the body, what sorrow comes from the prāṇa — now shall be explained.
खरुज खवडे पुळिया नारु । नखरुडें मांजर्या देवि गोवरु । देहामधील विकारु । या नांव आध्यात्मिक
kharuja khavaḍe puḷiyā nāru | nakharuḍem māmjaryā devi govaru | dehāmadhīla vikāru | yā nāmva ādhyātmika
Itching, scabs, boils, wounds; sores, cat-marks, smallpox, chickenpox — the body's ailments — called ādhyātmika.
काखमांजरी केशतोड । वोखटें वर्ण काळफोड । व्याधी मूळव्याधी माहाजड । या नांव आध्यात्मिक
kākhamāmjarī keśatoḍa | vokhaṭem varṇa kāḷaphoḍa | vyādhī mūḷavyādhī māhājaḍa | yā nāmva ādhyātmika
Armpit-tumors, hair-loss; bad complexion, black-boils; diseases, piles — called ādhyātmika.
अंगुळवेडे गालफुगी । कंड लागे वाउगी । हिरडी सुजे भरे बलंगी । या नांव आध्यात्मिक
amguḷaveḍe gālaphugī | kamḍa lāge vāugī | hiraḍī suje bhare balamgī | yā nāmva ādhyātmika
Finger-ailments, cheek-swellings; itching without cause; gums swell, fill with pus — called ādhyātmika.
वाउगे फोड उठती । कां ते सुजे आंगकांती । वात आणी तिडका लागती । या नांव आध्यात्मिक
vāuge phoḍa uṭhatī | kām te suje āmgakāmtī | vāta āṇī tiḍakā lāgatī | yā nāmva ādhyātmika
Boils arise; skin reddens; vāta and sharp pains arise — called ādhyātmika.
नाइटे अंदु गजकर्ण । पेहाचे पोट विस्तीर्ण । बैसलें टाळें फुटती कर्ण । या नांव आध्यात्मिक
nāiṭe amdu gajakarṇa | pehāce poṭa vistīrṇa | baisalem ṭāḷem phuṭatī karṇa | yā nāmva ādhyātmika
Elephantiasis, ear-aches, stomach-distension; ear-canal breaks — called ādhyātmika.
कुष्ट आणि वोला कुष्ट । पंड्यारोग अतिश्रेष्ठ । क्षयरोगाचे कष्ट । या नांव आध्यात्मिक
kuṣṭa āṇi volā kuṣṭa | pamḍyāroga atiśreṣṭha | kṣayarogāce kaṣṭa | yā nāmva ādhyātmika
Leprosy, wet-leprosy; terrible paṇḍu-roga (jaundice); the torments of tuberculosis — called ādhyātmika.
वाटी वटक वायेगोळा । हातीं पाईं लागती कळा । भोवंडी लागे वेळोवेळां । या नांव आध्यात्मिक
vāṭī vaṭaka vāyegoḷā | hātīm pāīm lāgatī kaḷā | bhovamḍī lāge veḷoveḷām | yā nāmva ādhyātmika
Stomach-gas, flatulence; hands and feet seized by pain; recurring dizziness — called ādhyātmika.
वोलांडा आणी वळ । पोटसुळाची तळमळ । आर्धशिसी उठे कपाळ । या नांव आध्यात्मिक
volāmḍā āṇī vaḷa | poṭasuḷācī taḷamaḷa | ārdhaśisī uṭhe kapāḷa | yā nāmva ādhyātmika
Sprains and spasms; stomach-colic's torment; half-headache — called ādhyātmika.
दुःखे माज आणि मान । पुष्ठी ग्रीवा आणि वदन । अस्तिसांदे दुःखती जाण । या नांव आध्यात्मिक
duḥkhe māja āṇi māna | puṣṭhī grīvā āṇi vadana | astisāmde duḥkhatī jāṇa | yā nāmva ādhyātmika
Pains in waist, neck, shoulders, back, face; joints ache — called ādhyātmika.
कुळिक तरळ कामिणी । मुरमा सुंठरें माळिणी । विदेसीं लागलें पाणी । या नांव आध्यात्मिक
kuḷika taraḷa kāmiṇī | muramā sumṭharem māḷiṇī | videsīm lāgalem pāṇī | yā nāmva ādhyātmika
Skin-disease, tremors, blisters; abscess, measles-like eruptions; in foreign land water-borne disease — called ādhyātmika.
जळसोस आणी हिवारें । गिरीविरी आणी अंधारें । ज्वर पाचाव आणी शारें । या नांव आध्यात्मिक
jaḷasosa āṇī hivārem | girīvirī āṇī amdhārem | jvara pācāva āṇī śārem | yā nāmva ādhyātmika
Dropsy and chills; vertigo and blackouts; fever, jaundice, pus-discharge — called ādhyātmika.
शैत्य उष्ण आणी तृषा । क्षुधा निद्रा आणी दिशा । विषयतृष्णेची दुर्दशा । या नांव आध्यात्मिक
śaitya uṣṇa āṇī tṛṣā | kṣudhā nidrā āṇī diśā | viṣayatṛṣṇecī durdaśā | yā nāmva ādhyātmika
Cold, heat, thirst; hunger, sleep, excretion; the dire state of sense-craving — called ādhyātmika.
आळसी मूर्ख आणी अपेसी । भय उद्भवे मानसीं । विसराळु दुश्चित्त आहिर्निशी । या नांव आध्यात्मिक
āḷasī mūrkha āṇī apesī | bhaya udbhave mānasīm | visarāḷu duścitta āhirniśī | yā nāmva ādhyātmika
Lazy, dull, unfortunate; fear arising in the mind; forgetful, distracted day-and-night — called ādhyātmika.
मूत्रकोड आणी परमें । रक्तपिती रक्तपरमें । खडाचढाचेनि श्रमे । या नांव आध्यात्मिक
mūtrakoḍa āṇī paramem | raktapitī raktaparamem | khaḍācaḍhāceni śrame | yā nāmva ādhyātmika
Urinary blockage and stones; bloody leprosy, bloody piles; torment from gravel-conditions — called ādhyātmika.
मुरडा हागवण उन्हाळे । दिशा कोंडतां आंदोळे । येक वेथा असोन न कळे । या नांव आध्यात्मिक
muraḍā hāgavaṇa unhāḷe | diśā komḍatām āmdoḷe | yeka vethā asona na kaḷe | yā nāmva ādhyātmika
Dysentery, diarrhea, heat-stroke; constipation, wavering; ailments present unknown — called ādhyātmika.
गांठी ढळली जाले जंत । पडे आंव आणी रक्त । अन्न तैसेचि पडत । या नांव आध्यात्मिक
gāmṭhī ḍhaḷalī jāle jamta | paḍe āmva āṇī rakta | anna taiseci paḍata | yā nāmva ādhyātmika
Lump shifts, worms appear; mucus and blood fall; food passes undigested — called ādhyātmika.
पोटफुगी आणी तडस । भरला हिर लागला घांस । फोडी लागतां कासावीस । या नांव आध्यात्मिक
poṭaphugī āṇī taḍasa | bharalā hira lāgalā ghāmsa | phoḍī lāgatām kāsāvīsa | yā nāmva ādhyātmika
Belly-bloat, rattling; chest filled, lump in throat; pricks cause distress — called ādhyātmika.
उचकी लागली उसित गेला । पीत उसळलें उलाट झाला । खरे पडसा आणी खोंकला । या नांव आध्यात्मिक
ucakī lāgalī usita gelā | pīta usaḷalem ulāṭa jhālā | khare paḍasā āṇī khomkalā | yā nāmva ādhyātmika
Hiccups, belching; bile surges, vomiting reverses; rough cold and cough — called ādhyātmika.
उसळला दमा आणी धाप । पडजिभ ढासि आणी कफ । मोवाज्वर आणी संताप । या नांव आध्यात्मिक
usaḷalā damā āṇī dhāpa | paḍajibha ḍhāsi āṇī kapha | movājvara āṇī samtāpa | yā nāmva ādhyātmika
Asthma and wheezing; tonsillitis, cough, phlegm; slow fever and heat — called ādhyātmika.
कोणी सेंदूर घातलाअ । तेणें प्राणी निर्बुजला । घशामध्ये फोड जाला । या नांव आध्यात्मिक
koṇī semdūra ghātalāa | teṇem prāṇī nirbujalā | ghaśāmadhye phoḍa jālā | yā nāmva ādhyātmika
Some vermilion cast [on body as evil-eye]; by it the creature stupefied; throat-boil appears — called ādhyātmika.
गळसोट्या आणी जीभ झडे । सदा मुखीं दुर्गंधी पडे । दंतहीन लागती किडे । या नांव आध्यात्मिक
gaḷasoṭyā āṇī jībha jhaḍe | sadā mukhīm durgamdhī paḍe | damtahīna lāgatī kiḍe | yā nāmva ādhyātmika
Throat-lump, tongue-wasting; constant foul smell in mouth; toothless, worms cling — called ādhyātmika.
जरंडी घोलाणा गंडमाळा । अवचिता स्वयें फुटे डोळा । आपणचि कापी अंगुळा । या नांव आध्यात्मिक
jaramḍī gholāṇā gamḍamāḷā | avacitā svayem phuṭe ḍoḷā | āpaṇaci kāpī amguḷā | yā nāmva ādhyātmika
Tumors, swollen-glands, scrofula; suddenly one's own eye bursts; one cuts one's own finger — called ādhyātmika.
कळा तिडकी लागती । कां ते दंत उन्मळती । अधर जिव्हा रगडती । या नांव आध्यात्मिक
kaḷā tiḍakī lāgatī | kām te damta unmaḷatī | adhara jivhā ragaḍatī | yā nāmva ādhyātmika
Sharp pains arise; teeth loosen; lips and tongue grind — called ādhyātmika.
कर्णदुःख नेत्र दुःख । नाना दुःखें घडे शोक । गर्भांध आणी नपुश्यक । या नांव आध्यात्मिक
karṇaduḥkha netra duḥkha | nānā duḥkhem ghaḍe śoka | garbhāmdha āṇī napuśyaka | yā nāmva ādhyātmika
Ear-sorrow, eye-sorrow; many sorrows produce grief; born-blind and impotent — called ādhyātmika.
फुलें वडस आणी पडळें । कीड गर्ता रातांधळें । दुश्चित्त भ्रमिष्ट आणी खुळें । या नांव आध्यात्मिक
phulem vaḍasa āṇī paḍaḷem | kīḍa gartā rātāmdhaḷem | duścitta bhramiṣṭa āṇī khuḷem | yā nāmva ādhyātmika
Cataracts, white-spots, screens; weevils, cavities, night-blindness; distracted, mad, deranged — called ādhyātmika.
मुकें बधीर राखोंडें । थोटें चळलें आणी वेडें । पांगुळ कुऱें आणी पावडे । या नांव आध्यात्मिक
mukem badhīra rākhomḍem | thoṭem caḷalem āṇī veḍem | pāmguḷa kuṟem āṇī pāvaḍe | yā nāmva ādhyātmika
Mute, deaf, stammering; limbless, crippled, idiot; lame, halt, dwarf — called ādhyātmika.
तारसें घुलें काणें कैरें । गारोळें जामुन टाफरें । शडांगुळें गेंगाणें विदरें । या नांव आध्यात्मिक
tārasem ghulem kāṇem kairem | gāroḷem jāmuna ṭāpharem | śaḍāmguḷem gemgāṇem vidarem | yā nāmva ādhyātmika
Squint-eyed, droop-eyed, one-eyed; cross-eyed, dark-faced, hunchback; extra-limbed, nasal, mis-shapen — called ādhyātmika.
दांतिरें बोचिरें घानाळ । घ्राणहीन श्रोत्रहीन बरळ । अति कृश अति स्थूळ । या नांव आध्यात्मिक
dāmtirem bocirem ghānāḷa | ghrāṇahīna śrotrahīna baraḷa | ati kṛśa ati sthūḷa | yā nāmva ādhyātmika
Tongue-tied, stammering, foul-mouthed; nose-less, hearing-less, babbling; extremely thin, extremely fat — called ādhyātmika.
तोंतरें बोंबडें निर्बळ । रोगी कुरूप कुटीळ । मत्सरी खादाड तपीळ । या नांव आध्यात्मिक
tomtarem bombaḍem nirbaḷa | rogī kurūpa kuṭīḷa | matsarī khādāḍa tapīḷa | yā nāmva ādhyātmika
Stuttering, lisping, weak; diseased, ugly, crooked; envious, gluttonous, hot-tempered — called ādhyātmika.
संतापी अनुतापी मत्सरी । कामिक हेवा तिरस्कारी । पापी अवगुणी विकारी । या नांव आध्यात्मिक
samtāpī anutāpī matsarī | kāmika hevā tiraskārī | pāpī avaguṇī vikārī | yā nāmva ādhyātmika
Heat-afflicted, repentant, envious; lustful, jealous, contemptuous; sinful, full-of-faults, corrupt — called ādhyātmika.
उठवणें ताठा करक । आवटळे आणी लचक । सुजी आणी चालक । या नांव आध्यात्मिक
uṭhavaṇem tāṭhā karaka | āvaṭaḷe āṇī lacaka | sujī āṇī cālaka | yā nāmva ādhyātmika
Swelling, stiffness, cracked; sprained and twisted; bruised and halting — called ādhyātmika.
सल आडवें गर्भपात । स्तनगुंते सनपात । संसारकोंडे आपमृत्य । या नांव आध्यात्मिक
sala āḍavem garbhapāta | stanagumte sanapāta | samsārakomḍe āpamṛtya | yā nāmva ādhyātmika
Obstruction, miscarriage; breast-lumps, convulsions; samsāra-blockage, sudden death — called ādhyātmika.
नखविख आणी हिंगुर्डें । बाष्ट आणी वावडें । उगीच दांतखीळ पडे । या नांव आध्यात्मिक
nakhavikha āṇī himgurḍem | bāṣṭa āṇī vāvaḍem | ugīca dāmtakhīḷa paḍe | yā nāmva ādhyātmika
Nail-poison and bruises; eye-gum and swellings; random lock-jaw — called ādhyātmika.
झडती पातीं सुजती भवया । नेत्रीं होती राझणवडीया । चाळसी लागे प्राणियां । या नांव आध्यात्मिक
jhaḍatī pātīm sujatī bhavayā | netrīm hotī rājhaṇavaḍīyā | cāḷasī lāge prāṇiyām | yā nāmva ādhyātmika
Falling eyelashes, swollen eyebrows; eye-styes arise; deceptions attach to the creature — called ādhyātmika.
वांग तिळ सुरमें लांसें । चामखिळ गलंडे मसें । चुकुर होइजे मानसें । या नांव आध्यात्मिक
vāmga tiḷa suramem lāmsem | cāmakhiḷa galamḍe masem | cukura hoije mānasem | yā nāmva ādhyātmika
Moles, birthmarks, spots; warts, growths, wens; mental distress — called ādhyātmika.
नाना फुग आणी आवाळें । आंगीं दुर्गंधी प्रबळे । चाईचाटी लाळ गळे । या नांव आध्यात्मिक
nānā phuga āṇī āvāḷem | āmgīm durgamdhī prabaḷe | cāīcāṭī lāḷa gaḷe | yā nāmva ādhyātmika
Various swellings and bumps; strong foul body-smell; drool and saliva — called ādhyātmika.
नाना चिंतेची काजळी । नाना दुःखें चित्त पोळी । व्याधीवांचून तळमळी । या नांव आध्यात्मिक
nānā cimtecī kājaḷī | nānā duḥkhem citta poḷī | vyādhīvāmcūna taḷamaḷī | yā nāmva ādhyātmika
The soot-residue of many anxieties; many sorrows burn the heart; torment without visible disease — called ādhyātmika.
वृद्धपणीच्या आपदा । नाना रोग होती सदा । देह क्षीण सर्वदा । या नांव आध्यात्मिक
vṛddhapaṇīcyā āpadā | nānā roga hotī sadā | deha kṣīṇa sarvadā | yā nāmva ādhyātmika
The distresses of old-age; many diseases always; body perpetually emaciated — called ādhyātmika.
नाना व्याधी नाना दुःखें । नाना भोग नाना खांडकें । प्राणी तळमळी शोकें । या नांव आध्यात्मिक
nānā vyādhī nānā duḥkhem | nānā bhoga nānā khāmḍakem | prāṇī taḷamaḷī śokem | yā nāmva ādhyātmika
Many diseases, many sorrows; many sufferings, many cuts; the creature writhes in grief — called ādhyātmika.
ऐसा आध्यात्मिक ताप । पूर्वपापाचा संताप । सांगतां सरेना अमूप । दुःखसागर
aisā ādhyātmika tāpa | pūrvapāpācā samtāpa | sāmgatām sarenā amūpa | duḥkhasāgara
Such is ādhyātmika affliction — the scorching from previous sins; to tell all is unending — an ocean of sorrow.
बहुत काय बोलावें । श्रोतीं संकेतें जाणावें । पुढें बोलिजे स्वभावें । आदिभूतिक
bahuta kāya bolāvem | śrotīm samketem jāṇāvem | puḍhem bolije svabhāvem | ādibhūtika
What more to say — the listeners will understand by suggestion; next will be told, by nature, the ādhibhautika.