संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 4
Dashak 4 · Samāsa 5
33 ovis
मागां जालें निरूपण । चौथे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । पांचवी भक्ती
māgām jālem nirūpaṇa | cauthe bhaktīcem lakṣaṇa |
ātām aikā sāvadhāna | pāmcavī bhaktī
The sign of the fourth bhakti has been expounded; now attentively hear the fifth bhakti.
पांचवी भक्ती तें आर्चन । आर्चन म्हणिजे देवतार्चन ।
शास्त्रोक्त पूजाविधान । केलें पाहिजे
pāmcavī bhaktī tem ārcana | ārcana mhaṇije devatārcana |
śāstrokta pūjāvidhāna | kelem pāhije
The fifth bhakti is *arcana* — worship of the deity; the śāstra-prescribed ritual (pūjā-vidhāna) should be performed.
नाना आसनें उपकर्णें । वस्त्रें आळंकार भूषणें ।
मानसपूजा मूर्तिध्यानें । या नांव पांचवी भक्ती
nānā āsanem upakarṇem | vastrem āḷamkāra bhūṣaṇem |
mānasapūjā mūrtidhyānem | yā nāmva pāmcavī bhaktī
Many āsanas, utensils, garments, ornaments; mānasa-pūjā and mūrti-dhyāna — this is the fifth bhakti.
देवब्राह्मणाग्नीपूजन । साधुसंतातीतपूजन ।
इति महानुभाव गाइत्रीपूजन । या नांव पांचवी भक्ती
devabrāhmaṇāgnīpūjana | sādhusamtātītapūjana |
iti mahānubhāva gāitrīpūjana | yā nāmva pāmcavī bhaktī
Worship of devas, brāhmaṇas, the sacred fire; worship of sādhus, saints, visiting-guests (atīta); mahānubhāvas, Gāyatrī — this is the fifth bhakti.
धातुपाषाणमृत्तिकापूजन । चित्र लेप सत्पात्रपूजन ।
आपले गृहींचें देवतार्चन । या नांव पांचवी भक्ती
dhātupāṣāṇamṛttikāpūjana | citra lepa satpātrapūjana |
āpale gṛhīmcem devatārcana | yā nāmva pāmcavī bhaktī
Worship of metal, stone, clay; painted images, sat-pātras; the household deities — this is the fifth bhakti.
सीळा सप्तांकित नवांकित । शालिग्राम शकलें चक्रांकित ।
लिंगें सूर्यकांत सोमकांत । बाण तांदळे नर्बदे
sīḷā saptāmkita navāmkita | śāligrāma śakalem cakrāmkita |
limgem sūryakāmta somakāmta | bāṇa tāmdaḷe narbade
Sacred stones — seven-marked, nine-marked; Śālagrāma-shards, discus-marked; lingas, sūrya-kānta, soma-kānta; bāṇa-lingas, tāṇḍaḷe, Narmadā-stones.
भैरव भगवती मल्लारी । मुंज्या नृसिंह बनशंकरी ।
नाग नाणी नानापरी । पंचायेत्नपूजा
bhairava bhagavatī mallārī | mumjyā nṛsimha banaśamkarī |
nāga nāṇī nānāparī | pamcāyetnapūjā
Bhairava, Bhagavatī, Mallāri; Muñjyā, Nṛsimha, Banaśankarī; nāgas, coins of many kinds; pañcāyatana-pūjā.
गणेशशारदाविठलमूर्ती । रंगनाथजगंनाथतांडवमूर्ती ।
श्रीरंगहनुमंतगरुडमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या
gaṇeśaśāradāviṭhalamūrtī | ramganāthajagamnāthatāmḍavamūrtī |
śrīramgahanumamtagaruḍamūrtī | devatārcanīm pūjāvyā
Gaṇeśa, Śāradā, Viṭṭhala-mūrtis; Ranganātha, Jagannātha, Tāṇḍava-mūrti; Śrīranga, Hanumanta, Garuḍa — should be worshipped in deity-worship.
मत्छकूर्मवऱ्हावमूर्ती । नृसिंहवामनभार्गवमूर्ती ।
रामकृष्णहयग्रीवमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या
matchakūrmavaṟhāvamūrtī | nṛsimhavāmanabhārgavamūrtī |
rāmakṛṣṇahayagrīvamūrtī | devatārcanīm pūjāvyā
Matsya, Kūrma, Varāha mūrtis; Nṛsimha, Vāmana, Bhārgava; Rāma, Kṛṣṇa, Hayagrīva — should be worshipped.
केशवनारायणमाधवमूर्ती । गोविंदविष्णुमदसूदनमूर्ती ।
त्रिविक्रमवामनश्रीधरमूर्ती । रुषीकेश पद्मनाभि
keśavanārāyaṇamādhavamūrtī | govimdaviṣṇumadasūdanamūrtī |
trivikramavāmanaśrīdharamūrtī | ruṣīkeśa padmanābhi
Keśava, Nārāyaṇa, Mādhava; Govinda, Viṣṇu, Madhusūdana; Trivikrama, Vāmana, Śrīdhara; Hṛṣīkeśa, Padmanābha.
दामोदरसंकर्षणवासुदेवमूर्ती । प्रद्युम्नानुरधपुरुषोत्तममूर्ती ।
अधोक्षजनारसिंहाच्युतमूर्ती । जनार्दन आणी उपेंद्र
dāmodarasamkarṣaṇavāsudevamūrtī | pradyumnānuradhapuruṣottamamūrtī |
adhokṣajanārasimhācyutamūrtī | janārdana āṇī upemdra
Dāmodara, Sankarṣaṇa, Vāsudeva; Pradyumna, Aniruddha, Puruṣottama; Adhokṣaja, Nṛsimha, Acyuta; Janārdana and Upendra.
हरिहरांच्या अनंत मूर्ती । भगवंत जगदात्माजगदीशमूर्ती ।
शिवशक्तीच्या बहुधा मूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या
hariharāmcyā anamta mūrtī | bhagavamta jagadātmājagadīśamūrtī |
śivaśaktīcyā bahudhā mūrtī | devatārcanīm pūjāvyā
Countless forms of Hari-Hara; Bhagavān, Jagadātmā, Jagadīśa; many forms of Śiva-Śakti — should be worshipped in deity-worship.
अश्वत्थनारायेण सूर्यनारायेण । लक्ष्मीनारायेण त्रिमल्लनारायेण ।
श्रीहरीनारायण आदिनारायण । शेषशाई परमात्मा
aśvatthanārāyeṇa sūryanārāyeṇa | lakṣmīnārāyeṇa trimallanārāyeṇa |
śrīharīnārāyaṇa ādinārāyaṇa | śeṣaśāī paramātmā
Aśvattha-Nārāyaṇa, Sūrya-Nārāyaṇa; Lakṣmī-Nārāyaṇa, Trimalla-Nārāyaṇa; Śrīhari-Nārāyaṇa, Ādi-Nārāyaṇa; Śeṣa-śāyī Paramātmā.
ऐश्या परमेश्वराच्या मूर्ती । पाहों जातां उदंड असती ।
त्यांचें आर्चन करावें, भक्ती- । पांचवी ऐसी
aiśyā parameśvarācyā mūrtī | pāhom jātām udamḍa asatī |
tyāmcem ārcana karāvem, bhaktī- | pāmcavī aisī
Such forms of Parameśvara — when looked, are innumerable; their arcana should be done — this is the fifth bhakti.
याहि वेगळे कुळधर्म । सोडूं नये अनुक्रम ।
उत्तम अथवा मध्यम । करीत जावें
yāhi vegaḷe kuḷadharma | soḍūm naye anukrama |
uttama athavā madhyama | karīta jāvem
Besides these, one's family-dharma should not be abandoned in sequence; highest or middle-level — should be continually performed.
जाखमाता मायराणी । बाळा बगुळा मानविणी ।
पूजा मांगिणी जोगिणी । कुळधर्में करावीं
jākhamātā māyarāṇī | bāḷā baguḷā mānaviṇī |
pūjā māmgiṇī jogiṇī | kuḷadharmem karāvīm
Jākhamātā, Māyarāṇī; Bāḷā, Baguḷā, Mānaviṇī; Māngiṇī, Joginī — worship by family-custom.
नाना तीर्थांक्षत्रांस जावें । तेथें त्या देवाचें पूजन करावें ।
नाना उपचारीं आर्चावें । परमेश्वरासी
nānā tīrthāmkṣatrāmsa jāvem | tethem tyā devācem pūjana karāvem |
nānā upacārīm ārcāvem | parameśvarāsī
One should go to many pilgrimages and sacred sites; there worship those deities; worship Parameśvara with many services.
पंचामृतें गंधाक्षतें । पुष्पें परिमळद्रव्यें बहुतें ।
धूपदीप असंख्यातें । नीरांजनें कर्पुराचीं
pamcāmṛtem gamdhākṣatem | puṣpem parimaḷadravyem bahutem |
dhūpadīpa asamkhyātem | nīrāmjanem karpurācīm
Pañcāmṛta, gandha, akṣata; many flowers, fragrant substances; countless incense and lamps; lamps of ghee and camphor.
नाना खाद्य नैवेद्य सुंदर । नाना फळें तांबोलप्रकार ।
दक्षणा नाना आळंकार । दिव्यांबरें वनमाळा
nānā khādya naivedya sumdara | nānā phaḷem tāmbolaprakāra |
dakṣaṇā nānā āḷamkāra | divyāmbarem vanamāḷā
Many fine food-offerings; many fruits, tāmbūla-varieties; many dakṣiṇās, ornaments; divine garments, forest-garlands.
सिबिका छत्रें सुखासनें । माहि मेघडंब्रें सूर्यापानें ।
दिंड्या पताका निशाणें । टाळ घोळ मृदांग
sibikā chatrem sukhāsanem | māhi meghaḍambrem sūryāpānem |
dimḍyā patākā niśāṇem | ṭāḷa ghoḷa mṛdāmga
Palanquins, parasols, sedans; elephant-canopies, sun-shades; dindīs, flags, standards; tāla, ghoḷa, mṛdanga.
नाना वाद्यें नाना उत्साव । नाना भक्तसमुदाव ।
गाती हरिदास सद्भाव- । लागला भगवंतीं
nānā vādyem nānā utsāva | nānā bhaktasamudāva |
gātī haridāsa sadbhāva- | lāgalā bhagavamtīm
Many instruments, many festivals; gatherings of many devotees; Hari-dāsas sing — their sad-bhāva attached to Bhagavān.
वापी कूप सरोवरें । नाना देवाळयें सिखरें ।
राजांगणें मनोहरें । वृंदावनें भुयरीं
vāpī kūpa sarovarem | nānā devāḷayem sikharem |
rājāmgaṇem manoharem | vṛmdāvanem bhuyarīm
Step-wells, wells, lakes; many temples with spires; charming palace-courtyards; Vṛndāvana-groves, underground halls.
मठ मंड्या धर्मशाळा । देवद्वारीं पडशाळा ।
नाना उपकर्णें नक्षत्रमाळा । नाना वस्त्र सामुग्री
maṭha mamḍyā dharmaśāḷā | devadvārīm paḍaśāḷā |
nānā upakarṇem nakṣatramāḷā | nānā vastra sāmugrī
Monasteries, ritual-platforms, dharma-śālās; halls at temple-doors; many utensils and star-garlands; many cloths and materials.
नाना पडदे मंडप चांदोवे । नाना रत्नघोष लोंबती बरवे ।
नाना देवाळईं समर्पावे । हस्थि घोडे शक्कटें
nānā paḍade mamḍapa cāmdove | nānā ratnaghoṣa lombatī barave |
nānā devāḷaīm samarpāve | hasthi ghoḍe śakkaṭem
Many curtains, canopies; many jewels and hanging garlands beautifully; many should be offered — horses, elephants, carts.
आळंकार आणि आळंकारपात्रें । द्रव्य आणी द्रव्यपात्रें ।
अन्नोदक आणी अन्नोदकपात्रें । नाना प्रकारीचीं
āḷamkāra āṇi āḷamkārapātrem | dravya āṇī dravyapātrem |
annodaka āṇī annodakapātrem | nānā prakārīcīm
Ornaments and ornament-vessels; wealth and wealth-vessels; food-water and food-water-vessels — of many kinds.
वनें उपवनें पुष्पवाटिका । तापस्यांच्या पर्णकुटिका ।
ऐसी पूजा जगन्नायका । येथासांग समर्पावी
vanem upavanem puṣpavāṭikā | tāpasyāmcyā parṇakuṭikā |
aisī pūjā jagannāyakā | yethāsāmga samarpāvī
Forests, groves, flower-gardens; hermitages for ascetics; such pūjā should be offered to the Jagan-nāyaka — in full form.
शुक शारिका मयोरें । बदकें चक्रवाकें चकोरें ।
कोकिळा चितळें सामरें । देवाळईं समर्पावीं
śuka śārikā mayorem | badakem cakravākem cakorem |
kokiḷā citaḷem sāmarem | devāḷaīm samarpāvīm
Parrots, mynas, peacocks; ducks, chakravākas, cakoras; cuckoos, deer, camaras — should be offered at the temple.
सुगंधमृगें आणी मार्जरें । गाई म्हैसी वृषभ वानरें ।
नाना पदार्थ आणी लेंकुरें । देवाळईं समर्पावीं
sugamdhamṛgem āṇī mārjarem | gāī mhaisī vṛṣabha vānarem |
nānā padārtha āṇī lemkurem | devāḷaīm samarpāvīm
Fragrant deer, cats; cows, buffalo, bulls, monkeys; many objects and children — should be offered at the temple.
काया वाचा आणी मनें । चित्तें वित्तें जीवें प्राणें ।
सद्भावें भगवंत आर्चनें । या नांव आर्चनभक्ती
kāyā vācā āṇī manem | cittem vittem jīvem prāṇem |
sadbhāvem bhagavamta ārcanem | yā nāmva ārcanabhaktī
Body, speech, and mind; heart, wealth, life, prāṇa; Bhagavad-arcana with sad-bhāva — this is called *arcana-bhakti*.
ऐसेंचि सद्गुरूचें भजन- । करून, असावें अनन्य ।
या नांव भगवद्भजन । पांचवी भक्ती
aisemci sadgurūcem bhajana- | karūna, asāvem ananya |
yā nāmva bhagavadbhajana | pāmcavī bhaktī
Similarly one should do Sadguru-bhajana — being *ananya* (exclusive); this is called Bhagavad-bhajana — the fifth bhakti.
ऐसी पूजा न घडे बरवी । तरी मानसपूजा करावी ।
मानसपूजा अगत्य व्हावी । परमेश्वरासी
aisī pūjā na ghaḍe baravī | tarī mānasapūjā karāvī |
mānasapūjā agatya vhāvī | parameśvarāsī
If such elaborate pūjā cannot be done, then mānasa-pūjā should be done; mānasa-pūjā is absolutely necessary — for Parameśvara.
मनें भगवंतास पूजावें । कल्पून सर्वहि समर्पावें ।
मानसपूजेचें जाणावें । लक्षण ऐसें
manem bhagavamtāsa pūjāvem | kalpūna sarvahi samarpāvem |
mānasapūjecem jāṇāvem | lakṣaṇa aisem
With the mind one should worship Bhagavān; imagine and offer everything; know the sign of mānasa-pūjā as this.
जें जें आपणांस पाहिजे । तें तें कल्पून वाहिजे ।
येणें प्रकारें कीजे । मानसपूजा
jem jem āpaṇāmsa pāhije | tem tem kalpūna vāhije |
yeṇem prakārem kīje | mānasapūjā
Whatever one wants for oneself, should be imagined and offered; thus should mānasa-pūjā be done.