संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 8
Dashak 8 · Samāsa 1
60 ovis
श्रोतीं व्हावें सावध । विमळ ज्ञान बाळबोध ।
गुरुशिष्यांचा संवाद । अति सुगम परियेसा
śrotīm vhāvem sāvadha | vimaḷa jñāna bāḷabodha |
guruśiṣyāmcā samvāda | ati sugama pariyesā
Listeners, be attentive; pure jñāna, child-instruction (bālabodha); the dialogue of guru and disciple — listen as it is very easy.
नाना शास्त्रें धांडोळितां । आयुष्य पुरेना सर्वथा ।
अंतरी संशयाची वेथा । वाढोंचि लागे
nānā śāstrem dhāmḍoḷitām | āyuṣya purenā sarvathā |
amtarī samśayācī vethā | vāḍhomci lāge
Searching many śāstras, life does not suffice at all; the suffering of doubt within — only grows.
नाना तिर्थें थोरथोरें । सृष्टिमध्यें अपारें ।
सुगमें दुर्गमें दुष्करें । पुण्यदायकें
nānā tirthem thorathorem | sṛṣṭimadhyem apārem |
sugamem durgamem duṣkarem | puṇyadāyakem
Many tīrthas, great-great ones, limitless in the sṛṣṭi; easy, difficult, hard-to-reach — merit-giving.
ऐसीं तीर्थें सर्वहि करी । ऐसा कोण रे संसारी ।
फिरों जातां जन्मवरी । आयुष्य पुरेना
aisīm tīrthem sarvahi karī | aisā koṇa re samsārī |
phirom jātām janmavarī | āyuṣya purenā
To visit all such tīrthas — who in samsāra [can]? Wandering, life-span is insufficient.
नाना तपें नाना दानें । नाना योग नाना साधनें ।
हें सर्वहि देवाकारणें । करिजेत आहे
nānā tapem nānā dānem | nānā yoga nānā sādhanem |
hem sarvahi devākāraṇem | karijeta āhe
Many austerities, many charities; many yogas, many sādhanas; all this is done — for the sake of God.
पावावया देवाधिदेवा । बहुविध श्रम करावा ।
तेणें देव ठाईं पाडावा । हें सर्वमत
pāvāvayā devādhidevā | bahuvidha śrama karāvā |
teṇem deva ṭhāīm pāḍāvā | hem sarvamata
To attain Devādhideva, many kinds of effort should be made; by that God should be established [in one's heart] — this is the universal opinion.
पावावया भगवंतातें । नाना पंथ नाना मतें ।
तया देवाचें स्वरूप तें । कैसे आहें
pāvāvayā bhagavamtātem | nānā pamtha nānā matem |
tayā devācem svarūpa tem | kaise āhem
To attain Bhagavān, many paths, many doctrines; what is the svarūpa of that God?
बहुत देव सृष्टीवरी । त्यांची गनना कोण करी ।
येक देव कोणेपरी । ठाईं पडेना
bahuta deva sṛṣṭīvarī | tyāmcī gananā koṇa karī |
yeka deva koṇeparī | ṭhāīm paḍenā
Many devas on the sṛṣṭi — who can count them? Which one God — is not established.
बहुविध उपासना । ज्याची जेथें पुरे कामना ।
तो तेथेंचि राहिला मना । सदृढ करूनि
bahuvidha upāsanā | jyācī jethem pure kāmanā |
to tethemci rāhilā manā | sadṛḍha karūni
Many kinds of upāsanā; where one's desire is fulfilled, there the mind remains — firmly held.
बहु देव बहु भक्त । इच्ह्या जाले आसक्त ।
बहु ऋषी बहु मत । वेगळालें
bahu deva bahu bhakta | ichyā jāle āsakta |
bahu ṛṣī bahu mata | vegaḷālem
Many devas, many devotees; have become attached by desire; many ṛṣis, many opinions — all separate.
बहु निवडितां निवडेना । येक निश्चय घडेना ।
शास्त्रें भांडती पडेना । निश्चय ठाईं
bahu nivaḍitām nivaḍenā | yeka niścaya ghaḍenā |
śāstrem bhāmḍatī paḍenā | niścaya ṭhāīm
Examining many, [they] cannot be resolved; one resolve does not happen; śāstras contend, [resolve] does not fall — in place.
बहुत शास्त्रीं बहुत भेद । मतांमतांस विरोध ।
ऐसा करितां वेवाद । बहुत गेले
bahuta śāstrīm bahuta bheda | matāmmatāmsa virodha |
aisā karitām vevāda | bahuta gele
In many śāstras, many differences; opposition among doctrines; doing such debate, many have gone.
सहस्त्रामधें कोणी येक । पाहे देवाचा विवेक ।
परी त्या देवाचें कौतुक । ठाईं न पडे
sahastrāmadhem koṇī yeka | pāhe devācā viveka |
parī tyā devācem kautuka | ṭhāīm na paḍe
Among thousands, some one — examines God's discernment; but the wonder of that God — does not fall in place.
थाईं न पडे कैसें म्हणतां । तेथें लागली अहंता ।
देव राहिला परता । अहंतागुणें
thāīm na paḍe kaisem mhaṇatām | tethem lāgalī ahamtā |
deva rāhilā paratā | ahamtāguṇem
Why does it not fall in place? Because pride (ahamtā) has attached; God has remained apart — by the quality of pride.
आतां असो हें बोलणें । नाना योग ज्याकारणें ।
तो देव कोण्या गुणें । ठाईं पडे
ātām aso hem bolaṇem | nānā yoga jyākāraṇem |
to deva koṇyā guṇem | ṭhāīm paḍe
Enough — many yogas for that purpose — by what quality does that God fall in place?
देव कोणासी म्हणावें । कैसें तयासी जाणावें ।
तेंचि बोलणें स्वभावें । बोलिजेल
deva koṇāsī mhaṇāvem | kaisem tayāsī jāṇāvem |
temci bolaṇem svabhāvem | bolijela
Whom to call God? How to know Him? That very speech naturally — will be spoken.
जेणें केले चराचर । केले सृष्ट्यादि व्यापार ।
सर्वकर्ता निरंतर । नाम ज्याचें
jeṇem kele carācara | kele sṛṣṭyādi vyāpāra |
sarvakartā niramtara | nāma jyācem
He who made the moving-and-unmoving, performed the business of creation and such; the all-doer, continuously — whose name [is God].
तेणें केल्या मेघमाळा । चंद्रबिंबीं अमृतकळा ।
तेज दिधलें रविमंडळा । जया देवें
teṇem kelyā meghamāḷā | camdrabimbīm amṛtakaḷā |
teja didhalem ravimamḍaḷā | jayā devem
He made the cloud-rows, the amṛta-kalā in the moon's disc; gave light to the sun's orb — which Deva [did].
ज्याची मर्यादा सागरा । जेणें स्थापिलें फणिवरा ।
जयाचेनि गुणें तारा । अंतरिक्ष
jyācī maryādā sāgarā | jeṇem sthāpilem phaṇivarā |
jayāceni guṇem tārā | amtarikṣa
Whose limit is upon the ocean, who established the cosmic serpent; by whose virtue the stars [are set] — in the interspace.
च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौर्यासि लक्ष जीवयोनी ।
जेणें निर्मिले लोक तिनी । तया नाव देव
cyārī khāṇī cyārī vāṇī | cauryāsi lakṣa jīvayonī |
jeṇem nirmile loka tinī | tayā nāva deva
Four species, four speeches, eighty-four lakh life-wombs; who made the three worlds — that is called God.
ब्रह्मा विष्णु आणी हर । हे जयाचे अवतार ।
तोचि देव हा निर्धार । निश्चयेंसीं
brahmā viṣṇu āṇī hara | he jayāce avatāra |
toci deva hā nirdhāra | niścayemsīm
Brahmā, Viṣṇu, and Hara — these are His avatāras; He alone is the God — with certainty.
देव्हाराचा उठोनि देव । करूं नेणे सर्व जीव ।
तयाचेनि ब्रह्मकटाव । निर्मिला न वचे
devhārācā uṭhoni deva | karūm neṇe sarva jīva |
tayāceni brahmakaṭāva | nirmilā na vace
A deva arising from the shrine cannot make all the jīvas; by him the *brahma-kaṭāva* — cannot be created.
ठाईं ठाईं देव असती । तेहिं केली नाहीं क्षिती ।
चंद्र सूर्य तारा जीमूती । तयांचेनि नव्हे
ṭhāīm ṭhāīm deva asatī | tehim kelī nāhīm kṣitī |
camdra sūrya tārā jīmūtī | tayāmceni navhe
In various places, devas exist; they did not make the earth; moon, sun, stars, clouds — are not by them.
सर्वकर्ता तोचि देव । पाहों जातां निरावेव ।
ज्याची कळा लीळा लाघव । नेणती ब्रह्मादिक
sarvakartā toci deva | pāhom jātām nirāveva |
jyācī kaḷā līḷā lāghava | neṇatī brahmādika
The all-doer — He alone is God; on looking, He is formless; whose art, sport, grace — even Brahmā and others do not know.
येथें आशंका उठिली । ते पुढिलीये समासीं फीटली ।
आतां वृत्ती सावध केली । पाहिजे श्रोतीं
yethem āśamkā uṭhilī | te puḍhilīye samāsīm phīṭalī |
ātām vṛttī sāvadha kelī | pāhije śrotīm
Here a doubt arose; it was cleared in the next samāsa; now the listeners should make the disposition attentive.
पैस अवकाश आकाश । कांहींच नाहीं जें भकास ।
तये निर्मळीं वायोस । जन्म जाला
paisa avakāśa ākāśa | kāmhīmca nāhīm jem bhakāsa |
taye nirmaḷīm vāyosa | janma jālā
Space, interspace, sky — void-like with nothing in it; in that pure [sky] — air was born.
वायोपासून जाला वन्ही । वन्हीपासुनी जालें पाणी ।
ऐसी जयाची करणी । अघटित घडली
vāyopāsūna jālā vanhī | vanhīpāsunī jālem pāṇī |
aisī jayācī karaṇī | aghaṭita ghaḍalī
From air, fire was born; from fire, water was produced; such is His doing — an unattainable [sequence] has occurred.
उदकापासून सृष्टि जाली । स्तंभेविण उभारली ।
ऐसी विचित्र कळा केली । त्या नाव देव
udakāpāsūna sṛṣṭi jālī | stambheviṇa ubhāralī |
aisī vicitra kaḷā kelī | tyā nāva deva
From water, the sṛṣṭi came; set up without pillars; such wonderful art was done — His name is God.
देवें निर्मिली हे क्षिती । तीचे पोटीं पाषाण होती ।
तयासचि देव म्हणती । विवेकहीन
devem nirmilī he kṣitī | tīce poṭīm pāṣāṇa hotī |
tayāsaci deva mhaṇatī | vivekahīna
God created this earth; in its belly are stones; those very are called 'god' — by those without discernment.
जो सृष्टिनिर्माणकर्ता । तो ये सृष्टीपुर्वीं होता ।
मग हे तयाची सत्ता । निर्माण जाली
jo sṛṣṭinirmāṇakartā | to ye sṛṣṭīpurvīm hotā |
maga he tayācī sattā | nirmāṇa jālī
The creator of the sṛṣṭi was before this sṛṣṭi; then His authority — was created [afterward].
कुल्लाळ पात्रापुर्वीं आहे । पात्रें कांहीं कुल्लाळ नव्हे ।
तैसा देव पूर्वींच आहे । पाषाण नव्हे सर्वथा
kullāḷa pātrāpurvīm āhe | pātrem kāmhīm kullāḷa navhe |
taisā deva pūrvīmca āhe | pāṣāṇa navhe sarvathā
The potter exists before the vessel; the vessel is not itself the potter; so God is already there — not stone, not at all.
मृत्तिकेचें शैन्य केलें । कर्ते वेगळे राहिले ।
कार्यकारण येक केलें । तरी होणार नाहीं
mṛttikecem śainya kelem | karte vegaḷe rāhile |
kāryakāraṇa yeka kelem | tarī hoṇāra nāhīm
The army of clay — the doer stands separate; the effect and cause made one — cannot occur.
तथापि होईल पंचभूतिक । निर्गुण नव्हे कांहीं येक ।
कार्याकारणाचा विवेक । भूतांपरता नाहीं
tathāpi hoīla pamcabhūtika | nirguṇa navhe kāmhīm yeka |
kāryākāraṇācā viveka | bhūtāmparatā nāhīm
Nevertheless it can be five-elemental; but not nirguṇa at all; the discernment of effect-cause — is not separate from the elements.
अवघी सृष्टि जो कर्ता । तो ते सृष्टीहूनि पर्ता ।
तेथें संशयाची वार्ता । काढूंचि नये
avaghī sṛṣṭi jo kartā | to te sṛṣṭīhūni partā |
tethem samśayācī vārtā | kāḍhūmci naye
The doer of the whole sṛṣṭi is apart from the sṛṣṭi; there the matter of doubt — should not be brought up.
खांसूत्रींची बाहुली । जेणें पुरुषें नाचविली ।
तोचि बाहुली हे बोली । घडे केवी
khāmsūtrīmcī bāhulī | jeṇem puruṣem nācavilī |
toci bāhulī he bolī | ghaḍe kevī
A stick-string puppet — which person has danced [it]; that person is the puppet — such speech — how can it fit?
च्हयामंडपीची सेना । सृष्टिसारिखीच रचना ।
सूत्रें चाळी परी तो नाना । वेक्ति नव्हे
chayāmamḍapīcī senā | sṛṣṭisārikhīca racanā |
sūtrem cāḷī parī to nānā | vekti navhe
The army of a shadow-pavilion — composed like the sṛṣṭi; the threads are worked but [the worker] is not the various figures.
तैसा सृष्टिकर्ता देव । परी तो नव्हे सृष्टिभाव ।
जेणें केले नाना जीव । तो जीव कैसेनी
taisā sṛṣṭikartā deva | parī to navhe sṛṣṭibhāva |
jeṇem kele nānā jīva | to jīva kaisenī
So the sṛṣṭi-doer is God; but He is not the sṛṣṭi-being; He who made many jīvas — how can He be a jīva?
जें जें जया करणें पडे । तें तें तो हें कैसें घडे ।
म्हणोनि वायांचि बापुडे । संदेहीं पडती
jem jem jayā karaṇem paḍe | tem tem to hem kaisem ghaḍe |
mhaṇoni vāyāmci bāpuḍe | samdehīm paḍatī
Whatever one must do — how can that one be it? Therefore in vain, the poor fall into doubt.
सृष्टि ऐसेंचि स्वभावें । गोपुर निर्मिलें बरवें ।
परी तो गोपुर कर्ता नव्हे । निश्चयेसीं
sṛṣṭi aisemci svabhāvem | gopura nirmilem baravem |
parī to gopura kartā navhe | niścayesīm
As in the sṛṣṭi, a beautiful gopura is made by nature; but the gopura is not the doer — with certainty.
तैसें जग निर्मिलें जेणें । तो वेगळा पूर्णपणें ।
येक म्हणती मूर्खपणें । जग तोचि जगदीश
taisem jaga nirmilem jeṇem | to vegaḷā pūrṇapaṇem |
yeka mhaṇatī mūrkhapaṇem | jaga toci jagadīśa
Similarly the one who made the world is fully separate; some say foolishly — the world is itself Jagadīśa.
एवं जगदीश तो वेगळा । जग निर्माण त्याची कळा ।
तो सर्वांमधें परी निराळा । असोन सर्वीं
evam jagadīśa to vegaḷā | jaga nirmāṇa tyācī kaḷā |
to sarvāmmadhem parī nirāḷā | asona sarvīm
Thus Jagadīśa is separate; the world-creation is His art; He is in all, yet separate — while being in all.
म्हणोनि भूतांचा कर्दमु । यासी अलिप्त आत्मारामु ।
अविद्यागुणें मायाभ्रमु । सत्यचि वाटे
mhaṇoni bhūtāmcā kardamu | yāsī alipta ātmārāmu |
avidyāguṇem māyābhramu | satyaci vāṭe
Therefore to the mud of beings, *Ātmārāma* is un-touched; by avidyā's quality, māyā-delusion — feels true.
मायोपाधी जगडंबर । आहे सर्वहि साचार ।
ऐसा हा विपरीत विचार । कोठेंचि नाहीं
māyopādhī jagaḍambara | āhe sarvahi sācāra |
aisā hā viparīta vicāra | koṭhemci nāhīm
Māyā-conditioned world-show is all true, as it stands; such a contrary reasoning is not anywhere.
म्हणोनि जग मिथ्या साच आत्मा । सर्वांपर जो परमात्मा ।
अंतर्बाह्य अंतरात्मा । व्यापूनि असे
mhaṇoni jaga mithyā sāca ātmā | sarvāmpara jo paramātmā |
amtarbāhya amtarātmā | vyāpūni ase
Therefore the world is false, ātman is true; the Paramātmā who is beyond all; as *antarātmā* inside-outside — pervading.
तयास म्हणावें देव । येर हें अवघेंचि वाव ।
ऐसा आहे अंतर्भाव । वेदांतीचा
tayāsa mhaṇāvem deva | yera hem avaghemci vāva |
aisā āhe amtarbhāva | vedāmtīcā
He should be called Deva; all the rest is vain; such is the inner-feeling of Vedānta.
पदार्थवस्तु नासिवंत । हें तों अनुभवास येत ।
याकारणें भगवंत । पदार्थावेगळा
padārthavastu nāsivamta | hem tom anubhavāsa yeta |
yākāraṇem bhagavamta | padārthāvegaḷā
Object-substance is perishable — this comes to experience; therefore Bhagavān is separate from objects.
देव विमळ आणी अचळ । शास्त्रें बोलती सकळ ।
तया निश्चळास चंचळ । म्हणों नये सर्वथा
deva vimaḷa āṇī acaḷa | śāstrem bolatī sakaḷa |
tayā niścaḷāsa camcaḷa | mhaṇom naye sarvathā
God is pure and unmoving — all śāstras speak; to that unmoving one, 'fickle' should not be said at all.
देव आला देव गेला । देव उपजला देव मेला ।
ऐसें बोलतां दुरिताला । काय उणें
deva ālā deva gelā | deva upajalā deva melā |
aisem bolatām duritālā | kāya uṇem
'God came, God went; God was born, God died' — speaking so, there is no lack of sin.
जन्म मरणाची वार्ता । देवास लागेना सर्वथा ।
देव अमर ज्याची सत्ता । त्यासी मृत्यु कैसेनी
janma maraṇācī vārtā | devāsa lāgenā sarvathā |
deva amara jyācī sattā | tyāsī mṛtyu kaisenī
The talk of birth-death does not apply to God at all; God is immortal, whose authority [is all] — to him how could death be?
उपजणें आणी मरणें । येणें जाणें दुःख भोगणें ।
हें त्या देवाचें करणें । तो कारण वेगळा
upajaṇem āṇī maraṇem | yeṇem jāṇem duḥkha bhogaṇem |
hem tyā devācem karaṇem | to kāraṇa vegaḷā
Being born and dying; coming, going, suffering — this is that God's doing; He, the cause, is separate.
अंतःकरण पंचप्राण । बहुतत्वीं पिंडज्ञान ।
यां सर्वांस आहे चळण । म्हणोनि देव नव्हेती
amtaḥkaraṇa pamcaprāṇa | bahutatvīm pimḍajñāna |
yām sarvāmsa āhe caḷaṇa | mhaṇoni deva navhetī
Antaḥkaraṇa, five prāṇas; in many tattvas, piṇḍa-knowledge; all these have motion — therefore they are not God.
येवं कल्पनेरहित । तया नाव भगवंत ।
देवपणाची मात । तेथें नाहीं
yevam kalpanerahita | tayā nāva bhagavamta |
devapaṇācī māta | tethem nāhīm
Thus, devoid of imagination — His name is Bhagavān; the matter of deva-ness is not there.
तव शिष्यें आक्षेपिलें । तरी कैसें ब्रह्मांड केलें ।
कर्तेपण कारण पडिलें । कार्यामधें
tava śiṣyem ākṣepilem | tarī kaisem brahmāmḍa kelem |
kartepaṇa kāraṇa paḍilem | kāryāmadhem
Then the disciple objected: 'Then how was the brahmāṇḍa made? Doer-ness is cause — falls into the effect.'
द्रष्टेपणें द्रष्टा दृश्यीं । जैसा पडे अनायांसीं ।
कर्तेपणे निर्गुणासी । गुण तैसे
draṣṭepaṇem draṣṭā dṛśyīm | jaisā paḍe anāyāmsīm |
kartepaṇe nirguṇāsī | guṇa taise
As the seer in the visible falls into seer-ness effortlessly, so doer-ness in the nirguṇa — qualities similar.
ब्रह्मांडकर्ता कवण । कैसी त्याची वोळखण ।
देव सगुण किं निर्गुण । मह निरोपावा
brahmāmḍakartā kavaṇa | kaisī tyācī voḷakhaṇa |
deva saguṇa kim nirguṇa | maha niropāvā
Who is the brahmāṇḍa-doer? What is his recognition? Is God saguṇa or nirguṇa? — expound to me.
येक म्हणती त्या ब्रह्मातें । इच्ह्यामात्रें सृष्टिकर्ते ।
सृष्टिकर्ते त्यापर्तें । कोण आहे
yeka mhaṇatī tyā brahmātem | ichyāmātrem sṛṣṭikarte |
sṛṣṭikarte tyāpartem | koṇa āhe
Some say Brahmā is the sṛṣṭi-doer by the mere wish; who is there beyond Him — the sṛṣṭi-doer?
आतां असो हे बहु बोली । सकळ माया कोठून जाली ।
ते हे आतां निरोपिली । पाहिजे स्वामी
ātām aso he bahu bolī | sakaḷa māyā koṭhūna jālī |
te he ātām niropilī | pāhije svāmī
Enough this talk; where has the whole māyā arisen from? This should now be expounded, Master.
ऐसें ऐकोनि वचन । वक्ता म्हणे सावधान ।
पुढिले समासीं निरूपण । सांगिजेल
aisem aikoni vacana | vaktā mhaṇe sāvadhāna |
puḍhile samāsīm nirūpaṇa | sāmgijela
Hearing such speech, the speaker says 'attentively'; in the next samāsa, exposition — will be given.
ब्रह्मीं माया कैसी जाली । पुढें असे निरोपिली ।
श्रोतीं वृत्ति सावध केली । पाहिजे आतां
brahmīm māyā kaisī jālī | puḍhem ase niropilī |
śrotīm vṛtti sāvadha kelī | pāhije ātām
How māyā arose in Brahman — is expounded next; listeners should make disposition attentive now.
पुढें हेंचि निरूपण । विशद केलें श्रवण ।
जेणें होय समाधान । साधकांचें
puḍhem hemci nirūpaṇa | viśada kelem śravaṇa |
jeṇem hoya samādhāna | sādhakāmcem
Next this very exposition — is clarified by hearing; by which composure happens — for seekers.