संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 8 · Samāsa 2

55 ovis

मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । तें पाहिजे निरोपिलें । निरावेवीं कैसें जालें । चराचर
māgām śrotīm ākṣepilem | tem pāhije niropilem | nirāvevīm kaisem jālem | carācara
Earlier the listeners objected: this should now be expounded — how, in the formless, did moving-and-unmoving arise?
याचें ऐसें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन । तेथें माया मिथ्याभान । विवर्तरूप भावे
yācem aisem prativacana | brahma jem kām sanātana | tethem māyā mithyābhāna | vivartarūpa bhāve
Its answer is this: Brahman which is eternal — there māyā, a false-appearance, is of *vivartarūpa* (apparent-modification).
आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम । तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया
ādi yeka parabrahma | nityamukta akriya parama | tethem avyākṛta sūkṣma | jālī mūḷamāyā
At first is one Parabrahman — eternally-mukta, non-acting, supreme; there, un-manifest, subtle — arose the root-māyā (*mūla-māyā*).
॥ श्लोक ॥ आद्यमेकं परब्रह्म नित्यमुक्तमविक्रियम् । तस्य माया समावेशो जीवमव्याकृतात्मकम् ॥ आशंका ॥ येक ब्रह्मा निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार । तेथें माया वोडंबर । कोठून आली
|| śloka || ādyamekam parabrahma nityamuktamavikriyam | tasya māyā samāveśo jīvamavyākṛtātmakam || āśamkā || yeka brahmā nirākāra | mukta akriye nirvikāra | tethem māyā voḍambara | koṭhūna ālī
[Śloka] 'ādyam ekam parabrahma nitya-mukta-avikriyam | tasya māyā-samāveśo jīvam avyākṛtātmakam'. Objection: one formless Brahman — mukta, non-acting, changeless — where did māyā-spectacle come from?
ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्हा धरी कोण । निर्गुणीं सगुणेंविण । इच्हा नाहीं ॥
brahma akhamḍa nirguṇa | tethem ichā dharī koṇa | nirguṇīm saguṇemviṇa | ichā nāhīm ||
Brahman is unbroken nirguṇa; there, who holds desire? In nirguṇa without saguṇa, there is no desire.
मुळीं असेचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण । तेथें जालें सगुण । कोणेपरी
muḷīm asecinā saguṇa | mhaṇauni nāmem nirguṇa | tethem jālem saguṇa | koṇeparī
At the root, there is no saguṇa; therefore it is named nirguṇa; how did saguṇa come to be there?
निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें । लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण
nirguṇaci guṇā ālem | aisem jarī anuvādalem | lāgom pāhe yeṇem bolem | mūrkhapaṇa
'Nirguṇa came to have qualities' — if one says so, by this speech one courts foolishness.
येक म्हणती निरावेव । करून अकर्ता तो देव । त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती
yeka mhaṇatī nirāveva | karūna akartā to deva | tyācī līḷā bāpuḍe jīva | kāye jāṇatī
Some say: 'the formless One, who is doer-and-non-doer, is Deva; His sport — how can the poor jīva know?'
येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे
yeka mhaṇatī to paramātmā | koṇa jāṇe tyācā mahimā | prāṇī bāpuḍā jīvātmā | kāye jāṇe
Some say: 'He is Paramātmā; who knows His glory? The poor jīvātman — what can he know?'
उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती । बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करूनि अकर्ता
ugāca mahimā sāmgatī | śāstrārtha avaghā lopitī | baḷemci nirguṇāsa mhaṇatī | karūni akartā
Vaguely they tell His glory, hiding all śāstra-meaning; forcibly, they call the nirguṇa — 'doer-and-non-doer.'
मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करून अकर्ता । कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या
muḷīm nāhīm kartavyatā | koṇa karūna akartā | kartā akartā he vārtā | samūḷa mithyā
At the root there is no doer-ness; who is *kartum akartā*? The talk of doer-and-non-doer — is at root false.
जें ठाईंचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण । तरी हे इच्हा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची
jem ṭhāīmcem nirguṇa | tethem kaicem kartepaṇa | tarī he ichā dharī koṇa | sṛṣṭiracāvyācī
That which is nirguṇa at the root — where is doer-ness there? Then who held the desire — for the composition of the sṛṣṭi?
इच्हा परमेश्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची । परी त्या निर्गुणास इच्हा कैंची । हें कळेना
ichā parameśvarācī | aisī yuktī bahutekāmcī | parī tyā nirguṇāsa ichā kaimcī | hem kaḷenā
'The desire is Parameśvara's' — such is many's reasoning; but what desire [can] that nirguṇa [have]? — this is not understood.
तरी हे इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें । देवेंविण उभारलें । कोणेपरी
tarī he itukem koṇem kelem | kimvā āpaṇaci jālem | devemviṇa ubhāralem | koṇeparī
Then who did all this? Or did it just happen by itself? Without God — how was it built up?
देवेंविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव । येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला
devemviṇa jālem sarva | maga devāsa kaimcā ṭhāva | yethem devācā abhāva | disona ālā
If all happened without God, where does God have a place? Here God's non-being — appears.
देव म्हणे सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता । निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली
deva mhaṇe sṛṣṭikartā | tarī yevam pāhe saguṇatā | nirguṇapaṇācī vārtā | devācī buḍālī
If God is said to be creator, then saguṇatā is encountered; the talk of God's nirguṇa-ness is drowned.
देव ठाईंचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण । कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत
deva ṭhāīmcā nirguṇa | tarī sṛṣṭikartā koṇa | kartepaṇācem saguṇa | nāsivamta
God is nirguṇa at the root; then who is the sṛṣṭi-doer? Doer-ness's saguṇa is perishable.
येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर । माया म्हणों स्वतंतर तरी हेंहि विपरीत दिसे
yethem paḍile vicāra | kaisem jālem sacarācara | māyā mhaṇom svatamtara tarī hemhi viparīta dise
Here reasoning fell: how did the moving-and-unmoving arise? If we say māyā is independent — that too seems contrary.
माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली । ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता
māyā koṇīm nāhīm kelī | he āpaṇaci vistāralī | aisem bolatām buḍālī | devācī vārtā
'No one made māyā; it spread on its own' — speaking so, the talk of God is drowned.
देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध । ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें
deva nirguṇa svatasiddha | tyāsī māyesi kāye samamdha | aisem bolatām viruddha | disona ālem
God is nirguṇa, self-evident; what connection has He with māyā? Speaking so, contradiction appeared.
सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं
sakaḷa kāmhīm kartavyatā | ālī māyecyāci māthām tarī bhaktāmsa uddharitā | deva nāhīm kīm
All doer-ness has fallen on māyā's head; then there is no God — to uplift the devotees.
देवेंविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया । आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं
devemviṇa nustī māyā | koṇa neīla vilayā | āmhām bhaktām sāmbhāḷāyā | koṇīca nāhīm
Without God, bare māyā — who will take it to dissolution? For us devotees, there is no one — to protect.
म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार । मायेस निर्मिता सर्वेश्वर । तो येकचि आहे
mhaṇoni māyā svatamtara | aisā na ghaḍe kīm vicāra | māyesa nirmitā sarveśvara | to yekaci āhe
Therefore 'māyā is independent' — such reasoning does not fit; the creator of māyā, the all-Lord — is one alone.
तरी तो कैसा आहे ईश्वर । मायेचा कैसा विचार । तरी हें आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे
tarī to kaisā āhe īśvara | māyecā kaisā vicāra | tarī hem ātām savistara | bolilem pāhije
Then how is He, Īśvara? What is the reasoning of māyā? This should now be elaborated.
श्रोतां व्हावें सावधान । येकाग्र करूनियां मन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका
śrotām vhāvem sāvadhāna | yekāgra karūniyām mana | ātām kathānusamdhāna | sāvadha aikā
Listeners, be attentive; make the mind one-pointed; now the narrative-connection — listen attentively.
येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळाले अनुभव । तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें
yeke āśamkecā bhāva | janīm vegaḷāle anubhava | tehi bolijetī sarva | yethānukramem
On one objection, different experiences among people; those will all be spoken — in sequence.
येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली । देवास इच्ह्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैंची
yeka mhaṇatī devem kelī | mhaṇoni he vistāralī | devāsa ichyā nastī jālī | tarī he māyā kaimcī
Some say: 'God did it, therefore it expanded'; if God had no desire — then where did this māyā come from?
येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इच्हा करी कोण । माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाही
yeka mhaṇatī deva nirguṇa | tethem ichā karī koṇa | māyā mithyā he āpaṇa | jālīca nāhī
Some say: 'God is nirguṇa; who holds desire there? Māyā is false — it did not arise at all.'
येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें । माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्वराची
yeka mhaṇatī pratyakṣa dise | tayesī nāhīm mhaṇatām kaisem | māyā he anādi ase | śaktī īśvarācī
Some say: 'it is directly seen; how to call it non-existent? Māyā is *anādi* — the power of Īśvara.'
येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञानें कैसी निरसे । साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या
yeka mhaṇatī sāca ase | tarī he jñānem kaisī nirase | sācāsārikhīca dise | parī he mithyā
Some say: 'if it is true, how is it dissolved by jñāna? It appears like true — but it is false.'
येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें । भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागाकारणें
yeka mhaṇatī mithyā svabhāvem | tarī sādhana kāsayā karāvem | bhaktisādhana bolilem devem | māyātyāgākāraṇem
Some say: 'if false by nature, why should discipline be done? Bhakti-sādhana has been spoken by God — for abandoning māyā.'
येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें । साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या
yeka mhaṇatī mithyā disatem | bhayem ajñānasanyepātem | sādhana auṣadhahī gheījetem | parī tem dṛśya mithyā
Some say: 'it appears false due to delirium-of-ignorance; medicine-discipline should be taken — but the visible is false.'
अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं । तरी माया न वचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी
anamta sādhanem bolilīm | nānā matem bhāmbāvalīm | tarī māyā na vace tyāgilī | mithyā kaisī mhaṇāvī
Endless sādhanas have been spoken; [people are] confused by many opinions; yet māyā cannot be renounced — how to call it false?
मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं । मिथ्या नाना निरूपणीं । बोलिली माया
mithyā bole yogavāṇī | mithyā vedaśāstrīm purāṇīm | mithyā nānā nirūpaṇīm | bolilī māyā
Māyā is called false by yoga-utterance; false in Vedas-śāstras-Purāṇas; false in many expositions — māyā is spoken.
माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली । मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें
māyā mithyā mhaṇatām gelī | he vārtā nāhīm aikilī | mithyā mhaṇatāmca lāgalī | samāgamem
Saying 'māyā is false, it has gone' — this news is not heard; saying 'false' — it clings immediately.
जयाचे अंतरीं ज्ञान । नाहीं वोळखिले सज्जन । तयास मिथ्याभिमान । सत्यचि वाटे
jayāce amtarīm jñāna | nāhīm voḷakhile sajjana | tayāsa mithyābhimāna | satyaci vāṭe
One whose heart has no jñāna — has not recognized the noble; to him, *mithyā-abhimāna* feels true.
जेणें जैसा निश्चये केला । तयासी तैसाचि फळला । पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया
jeṇem jaisā niścaye kelā | tayāsī taisāci phaḷalā | pāhe toci dise bimbalā | taisī māyā
As each has resolved — to him [reality] is fruited so; as he looks, so reflected — such māyā.
येक म्हणती माया कैंची । आहे ते सर्व ब्रह्मचि । थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे
yeka mhaṇatī māyā kaimcī | āhe te sarva brahmaci | thijalyā vighuralyā ghṛtācī | aikyatā na moḍe
Some say: 'where is māyā? What is, is all Brahman'; as curdled-and-melted ghee — the unity does not break.
थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरूपीं नाहीं बोलिलें । साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक
thijalem āṇī vighuralem | hem svarūpīm nāhīm bolilem | sāhitya bhamgalem yeṇem bolem | mhaṇatī yeka
'Curdled' and 'melted' — this is not spoken in svarūpa; by this speech, the [unity] is broken — so some say.
येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म । तयाचें अंतरींचा भ्रम । गेलाच नाहीं
yeka mhaṇatī sarva brahma | hem na kaḷe jayāsa varma | tayācem amtarīmcā bhrama | gelāca nāhīm
Some say: 'all is Brahman' — he who does not know the secret; the delusion in his heart — has not yet gone.
येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचें आणिलें सर्व । सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्चिर्य वाटे
yeka mhaṇatī yekaci deva | tethem kaimcem āṇilem sarva | sarva brahma hem apūrva | āścirya vāṭe
Some say: 'there is one God; where has 'all' been brought? All-Brahman is strange — feels wondrous.'
येक म्हणती येकचि खरें । आनुहि नाहीं दुसरें । सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें
yeka mhaṇatī yekaci kharem | ānuhi nāhīm dusarem | sarva brahma yeṇem prakārem | sahajaci jālem
Some say: 'one alone is true, no second'; all-Brahman spontaneously happened — in this manner.
सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म खरें । ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक
sarva mithyā yekasarem | uralem temci brahma kharem | aisīm vākyem śāstrādhārem | bolatī yeka
All is false at once; what remains is the true Brahman; such utterances with śāstra-support — some speak.
आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण । आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक
āḷamkāra āṇī suvarṇa | tethem nāhīm bhinnapaṇa | āṭāāṭī vertha sīṇa | mhaṇatī yeka
Ornament and gold — there is no difference; useless exhaustion — so some say.
हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी । वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे
hīna upamā yekadesī | kaisī sāhela vastūsī | varṇavektī avyaktāsī | sāmyatā na ghaḍe
A low one-sided simile — how can it fit the substance? Signs-manifestation — no sameness is there for the un-manifest.
सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळीच आहे वेक्तता । आळंकार सोनें पाहतां सोनेंचि असे
suvarṇīm dṛṣṭī ghālitām | muḷīca āhe vektatā | āḷamkāra sonem pāhatām sonemci ase
On placing sight on gold — manifestation is at the root; looking at ornament-gold — it is gold only.
मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत । पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवीं घडे
muḷīm sonemci hem vekta | jaḍa yekadesī pīta | pūrṇāsa apūrṇācā dṛṣṭāmta | kevīm ghaḍe
At the root, gold is manifest — heavy, one-sided, yellow; how can the example of incomplete fit the complete?
दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी । सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचें
dṛṣṭāmta titukā yekadesī | deṇem ghaḍe kaḷāyāsī | simdhu āṇī laharīsī | bhinnatva kaimcem
Every example is one-sided; it must be given to make [the thing] understood; between ocean and wave — where is difference?
उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट । येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे
uttama madhema kaniṣṭha | yekā dṛṣṭāmtem kaḷe paṣṭa | yekā dṛṣṭāmtem naṣṭa | samdeha vāḍhe
Excellent, middle, low — by one example is clearly known; by [a bad] example, ruined — doubt grows.
कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी । साचा ऐसी वोडंबरी । मानूंच नये
kaimcā simdhu kaimcī laharī | acaḷāsa caḷācī sarī | sācā aisī voḍambarī | mānūmca naye
Where is ocean, where is wave? Equating the un-moving with the moving — the sport [of māyā] should not be taken as true.
वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना । येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे
voḍambarī he kalpanā | nānā bhāsa dākhavī janā | yeravī he jāṇā | brahmaci ase
This spectacle is imagination; shows many appearances to people; otherwise, know — it is Brahman itself.
ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका । तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होऊनी
aisā vāda yekamekām | lāgatām rāhilī āśamkā | teci ātām puḍhem aikā | sāvadha hoūnī
Such debate between one-and-other; while debating, the doubt remained; now listen ahead — attentively.
माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मीं कैसी जाली । म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या
māyā mithyā kaḷom ālī | parī te brahmīm kaisī jālī | mhaṇāvī te nirguṇem kelī | tarī te muḷīmca mithyā
It has become known that māyā is false; but how did it [arise] in Brahman? If we say 'nirguṇa did it' — but it is false at root.
मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई । करणें निर्गुणाचा ठाईं । हेंहि अघटित
mithyā śabdīm kāmhīmca nāhīm | tethem kelem koṇem kāī | karaṇem nirguṇācā ṭhāīm | hemhi aghaṭita
In the word 'false' there is nothing; there — what has been done by whom? 'Doing' is un-occurring in the nirguṇa.
कर्ता ठांईचा अरूप । केलें तेंहि मिथ्यारूप । तथापी फेडूं आक्षेप । श्रोतयांचा
kartā ṭhāmīcā arūpa | kelem temhi mithyārūpa | tathāpī pheḍūm ākṣepa | śrotayāmcā
The doer is formless at the root; what was done is of false-form; nevertheless, let us clear the listener's objection.