संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 10
Dashak 10 · Samāsa 6
40 ovis
उत्पत्ति स्थिति संव्हार । याचा निरोपिला वेव्हार ।
परमात्मा निर्गुण निराकार । जैसा तैसा
utpatti sthiti samvhāra | yācā niropilā vevhāra |
paramātmā nirguṇa nirākāra | jaisā taisā
Utpatti, sthiti, samhāra — the dealing has been explained. / Paramātmā, nirguṇa, nirākāra — as-it-is.
होतें वर्ततें आणि जातें । याचा समंध नाहीं तेथें ।
आद्य मद्य अवसान तें । संचलेंचि आहे
hotem vartatem āṇi jātem | yācā samamdha nāhīm tethem |
ādya madya avasāna tem | samcalemci āhe
Becoming, proceeding, going — there is no connection to that. / Beginning, middle, end — [That] is always pervading.
परब्रह्म असतचि असे । मध्येंचि हा भ्रम भासे ।
भासे परंतु अवघा नासे । काळांतरी
parabrahma asataci ase | madhyemci hā bhrama bhāse |
bhāse paramtu avaghā nāse | kāḷāmtarī
Para-brahma is always-being; in the middle this bhrama (delusion) appears. / It appears — yet all perishes — over time.
उत्पत्तिस्थितीसंव्हारत । मध्येंहि अखंड होत जात ।
पुढें सेवटीं कल्पांत । सकळांस आहे
utpattisthitīsamvhārata | madhyemhi akhamḍa hota jāta |
puḍhem sevaṭīm kalpāmta | sakaḷāmsa āhe
Utpatti-sthiti-samhāra — within it, continuously happening-going; / ahead, at last, kalpānta — for all.
यामधें ज्यास विवेक आहे । तो आधींच जाणताहे ।
सारासार विचारें पाहे। म्हणौनियां
yāmadhem jyāsa viveka āhe | to ādhīmca jāṇatāhe |
sārāsāra vicārem pāhe | mhaṇauniyām
He who has vivek in this — he already knows. / He sees by sāra-asāra-vicāra — therefore.
बहुत भ्रमिष्ट मिळाले । त्यांत उमजल्याचें काय चाले ।
सृष्टिमधें उमजले । ऐसें थोडे
bahuta bhramiṣṭa miḷāle | tyāmta umajalyācem kāya cāle |
sṛṣṭimadhem umajale | aisem thoḍe
Many deluded have gathered; among them, what do the awakened do? / Among creation, awakened ones — are few.
त्या उमजल्यांचे लक्षण । कांहीं करूं निरूपण ।
ब्रम्हाहून विलक्षण । महापुरुष
tyā umajalyāmce lakṣaṇa | kāmhīm karūm nirūpaṇa |
bramhāhūna vilakṣaṇa | mahāpuruṣa
Of those awakened, the mark — let me explain. / More special than Brahmā — the mahāpuruṣa.
भ्रम हा नसेल जयासी । मनीं वोळखावे तयासी ।
ऐके आतां भ्रमासीं । निरोपिजेल
bhrama hā nasela jayāsī | manīm voḷakhāve tayāsī |
aike ātām bhramāsīm | niropijela
He for whom bhrama is not — recognize him in the mind. / Now hear about bhrama — as it will be explained.
येक परब्रह्म संचलें । कदापी नाहीं विकारले ।
त्यावेगळें भासलें । तें भ्रमरूप
yeka parabrahma samcalem | kadāpī nāhīm vikārale |
tyāvegaḷem bhāsalem | tem bhramarūpa
One para-brahma pervades; it has never been transformed. / What appeared apart from That — is bhrama-form.
जयासी बोलिला कल्पांत । त्रिगुण आणि पंचभूत ।
हें अवघेंचि समस्त । भ्रमरूप
jayāsī bolilā kalpāmta | triguṇa āṇi pamcabhūta |
hem avaghemci samasta | bhramarūpa
What has been called kalpānta, tri-guṇa, pañca-bhūta — / all of this altogether — is bhrama-form.
मी तूं हा भ्रम । उपासनाहि भ्रम ।
ईश्वरभाव हाहि भ्रम । निश्चयेंसीं
mī tūm hā bhrama | upāsanāhi bhrama |
īśvarabhāva hāhi bhrama | niścayemsīm
'I, you' is bhrama; upāsanā too is bhrama; / the Īśvara-bhāva too is bhrama — with certainty.
॥ श्लोक ॥ - भ्रमेणाहं भ्रमेण त्वं । भ्रमेणोपासका जनाः ।
भ्रमेणेश्वर भावत्वं । भ्रममूलमिदं जगत्
|| śloka || - bhrameṇāham bhrameṇa tvam | bhrameṇopāsakā janāḥ |
bhrameṇeśvara bhāvatvam | bhramamūlamidam jagat
[Śloka: bhrameṇāham bhrameṇa tvam bhrameṇopāsakā janāḥ | bhrameṇeśvara-bhāvatvam bhrama-mūlam idam jagat ||] / [By delusion I, by delusion you, by delusion people are worshippers; / by delusion Īśvara-hood — this world is delusion-rooted.]
याकारणें सृष्टि भासत । परंतु भ्रमचि हा समस्त ।
यामध्यें जे विचारवंत । तेचि धन्य
yākāraṇem sṛṣṭi bhāsata | paramtu bhramaci hā samasta |
yāmadhyem je vicāravamta | teci dhanya
For this reason, sṛṣṭi appears; but all this is just bhrama. / Of these, those who are vicāra-bearing — they alone are blessed.
आतां भ्रमाचा विचारु । अत्यंतचि प्रांजळ करूं ।
दृष्टांतद्वारे विवरूं । श्रोतयासी
ātām bhramācā vicāru | atyamtaci prāmjaḷa karūm |
dṛṣṭāmtadvāre vivarūm | śrotayāsī
Now the consideration of bhrama — most clearly done. / Through dṛṣṭānta, we shall expound — for the listeners.
भ्रमण करीतां दुरीं देसीं । दिशाभूली आपणासी ।
कां वोळखी मोडे जीवलगांसी । या नांव भ्रम
bhramaṇa karītām durīm desīm | diśābhūlī āpaṇāsī |
kām voḷakhī moḍe jīvalagāmsī | yā nāmva bhrama
In wandering through distant lands, one's direction-sense is lost; / or, losing recognition of kin — this is called bhrama.
कां उन्मत्त द्रव्य सेविलें । तेणें अनेक भासों लागलें ।
नाना वेथां कां झडपिलें । भुतें तो भ्रम
kām unmatta dravya sevilem | teṇem aneka bhāsom lāgalem |
nānā vethām kām jhaḍapilem | bhutem to bhrama
Or an intoxicant was consumed; by that, many appeared. / Or afflicted by various agonies, possessed by ghost — that is bhrama.
दशावतारीं वाटती नारी । कां ते मांडली बाजीगरी ।
उगाच संदेह अंतरीं । या नांव भ्रम
daśāvatārīm vāṭatī nārī | kām te māmḍalī bājīgarī |
ugāca samdeha amtarīm | yā nāmva bhrama
In a daśāvatāra-play, it seems a woman; or that play was set up. / Useless doubt arises within — this is called bhrama.
ठेविला ठाव तो विसरला । कां मार्गीं जातां मार्ग चुकला ।
पट्टणामधें भांबावला । या नांव भ्रम
ṭhevilā ṭhāva to visaralā | kām mārgīm jātām mārga cukalā |
paṭṭaṇāmadhem bhāmbāvalā | yā nāmva bhrama
Setting down a thing, then forgetting; or on the way, losing the way; / bewildered in a town — this is called bhrama.
वस्तु आपणापासीं असतां । गेली म्हणोनि होये दुचिता ।
आपलें आपण विसरतां । या नांव भ्रम
vastu āpaṇāpāsīm asatām | gelī mhaṇoni hoye ducitā |
āpalem āpaṇa visaratām | yā nāmva bhrama
The thing being with oneself, 'it is gone' — becomes agitated. / Forgetting oneself — this is called bhrama.
कांही पदार्थ विसरोन गेला । कां जें सिकला तें विसरला ।
स्वप्नदुःखें घाबिरा जाला । या नांव भ्रम
kāmhī padārtha visarona gelā | kām jem sikalā tem visaralā |
svapnaduḥkhem ghābirā jālā | yā nāmva bhrama
Forgetting some object; or forgetting what was learned; / in dream-sorrow, becoming panicked — this is called bhrama.
दुश्चिन्हें अथवा अपशकुन । मिथ्या वार्तेनें भंगे मन ।
वचके पदार्थ देखोन । या नांव भ्रम
duścinhem athavā apaśakuna | mithyā vārtenem bhamge mana |
vacake padārtha dekhona | yā nāmva bhrama
Inauspicious signs or omens; from false talk the mind breaks; / dreading on seeing an object — this is called bhrama.
वृक्ष काष्ठ देखिलें । मनांत वाटें भूत आलें ।
कांहींच नस्तां हडबडिलें । या नांव भ्रम २१ ॥
काच देखोन उदकांत पडे । कां सभा देखोन दर्पणीं पवाडे ।
द्वार चुकोन भल्तीकडें जाणें या नांव भ्रम
vṛkṣa kāṣṭha dekhilem | manāmta vāṭem bhūta ālem |
kāmhīmca nastām haḍabaḍilem | yā nāmva bhrama 21 ||
kāca dekhona udakāmta paḍe | kām sabhā dekhona darpaṇīm pavāḍe |
dvāra cukona bhaltīkaḍem jāṇem yā nāmva bhrama
Seeing a tree-trunk, the mind feels a ghost has come. / Though nothing is, startling — this is called bhrama. / Seeing [own reflection in] glass, one falls into water; or seeing assembly, pounces into a mirror. / Missing the doorway, going in the wrong direction — this is called bhrama.
येक अस्तां येक वाटे । येक सांगतां येक निवटे ।
येक दिसतां येक उठे । या नांव भ्रम
yeka astām yeka vāṭe | yeka sāmgatām yeka nivaṭe |
yeka disatām yeka uṭhe | yā nāmva bhrama
One thing existing, another imagined; one said, another understood; / one seen, another arising — this is called bhrama.
आतां जें जें देइजेतें । तें तें पुढें पाविजेतें ।
मेलें माणुस भोजना येतें । या नांव भ्रम
ātām jem jem deijetem | tem tem puḍhem pāvijetem |
melem māṇusa bhojanā yetem | yā nāmva bhrama
'Now whatever is given, that is attained later; / a dead person will come for meal' — this is called bhrama.
ये जन्मींचें पुढिले जन्मीं । कांहीं येक पावेन मी ।
प्रीतीगुंतली मनुष्याचे नामीं । या नांव भ्रम
ye janmīmcem puḍhile janmīm | kāmhīm yeka pāvena mī |
prītīgumtalī manuṣyāce nāmīm | yā nāmva bhrama
'What is in this birth, that in next birth — I will attain something'; / affection entangled in a person's name — this is called bhrama.
मेलें मनुष्य स्वप्ना आलें । तेणें कांहीं मागितलें ।
मनीं अखंड बैसलें । यानांव भ्रम
melem manuṣya svapnā ālem | teṇem kāmhīm māgitalem |
manīm akhamḍa baisalem | yānāmva bhrama
A dead person comes in dream; asks for something; / fixed firmly in mind — this is called bhrama.
अवघें मिथ्या म्हणोन बोले । आणि समर्थावरी मन चाले ।
ज्ञाते वैभवें दपटले । या नांव भ्रम
avaghem mithyā mhaṇona bole | āṇi samarthāvarī mana cāle |
jñāte vaibhavem dapaṭale | yā nāmva bhrama
Saying 'all is mithyā,' yet mind follows the powerful; / knowers being crushed by wealth — this is called bhrama.
कर्मठपणें ज्ञान विटे । कां ज्ञातेपणें बळें भ्रष्टे ।
कोणीयेक सीमा फिटे । या नांव भ्रम
karmaṭhapaṇem jñāna viṭe | kām jñātepaṇem baḷem bhraṣṭe |
koṇīyeka sīmā phiṭe | yā nāmva bhrama
By ritualism, jñāna is polluted; or by knower-pride, one forcibly falls; / one goes beyond some limit — this is called bhrama.
देहाभिमान । कर्माभिमान जात्याभिमान कुळाभिमान ।
ज्ञानाभिमान मोक्षाभिमान । या नांव भ्रम
dehābhimāna | karmābhimāna jātyābhimāna kuḷābhimāna |
jñānābhimāna mokṣābhimāna | yā nāmva bhrama
Deha-abhimāna, karma-abhimāna, jāti-abhimāna, kula-abhimāna, / jñāna-abhimāna, mokṣa-abhimāna — these are called bhrama.
कैसा न्याय तो न कळे । केला अन्याने तो नाडले ।
उगाच अभिमानें खवळे । या नांव भ्रम
kaisā nyāya to na kaḷe | kelā anyāne to nāḍale |
ugāca abhimānem khavaḷe | yā nāmva bhrama
Injustice is not understood; by injustice done, one is harmed; / uselessly ruffled by pride — this is called bhrama.
मागील कांही आठवेना । पुढील विचार सुचेना ।
अखंड आरूढ अनुमाना । या नांव भ्रम
māgīla kāmhī āṭhavenā | puḍhīla vicāra sucenā |
akhamḍa ārūḍha anumānā | yā nāmva bhrama
The past is not remembered; the future is not foreseen; / continuously mounted on inference — this is called bhrama.
प्रचीतिविण औषध घेणे । प्रचित नस्ता पथ्य करणे ।
प्रचीतीविण ज्ञान सांगणें । या नांव भ्रम
pracītiviṇa auṣadha gheṇe | pracita nastā pathya karaṇe |
pracītīviṇa jñāna sāmgaṇem | yā nāmva bhrama
Taking medicine without pratīti; observing regimen without pratīti; / telling jñāna without pratīti — this is called bhrama.
फळश्रुतीवीण प्रयोग । ज्ञानेंवीण नुस्ता योग ।
उगाच शरीरें भोगिजे भोग । या नांव भ्रम
phaḷaśrutīvīṇa prayoga | jñānemvīṇa nustā yoga |
ugāca śarīrem bhogije bhoga | yā nāmva bhrama
Prayoga without phala-śruti; mere yoga without jñāna; / uselessly enjoying enjoyment through the body — this is called bhrama.
ब्रह्मा लिहितो अदृष्टीं आणि वाचून जाते सटी ।
ऐशा प्रकारीच्या गोष्टी । या नांव भ्रम
brahmā lihito adṛṣṭīm āṇi vācūna jāte saṭī |
aiśā prakārīcyā goṣṭī | yā nāmva bhrama
'Brahmā writes the destiny; Saṭī reads it away' — / such-type talk — this is called bhrama.
उदंड भ्रम विसरला । अज्ञानजनीं पैसावला।
अल्प संकेतें बोलिला । कळावया कारणें
udamḍa bhrama visaralā | ajñānajanīm paisāvalā |
alpa samketem bolilā | kaḷāvayā kāraṇem
Much bhrama is forgotten; spread among the ignorant. / In brief pointers it is told — for the sake of knowing.
भ्रमरूप विश्व स्वभावें । तेथें काये म्हणोन सांगावें ।
निर्गुण ब्रह्मावेगळें अघवें । भ्रमरूप
bhramarūpa viśva svabhāvem | tethem kāye mhaṇona sāmgāvem |
nirguṇa brahmāvegaḷem aghavem | bhramarūpa
Bhrama-form is the universe by svabhāva; there what should be said? / Apart from nirguṇa Brahma, all — is bhrama-form.
ज्ञातास नाहीं संसार । ऐसें बोलती अपार ।
गत ज्ञात्याचे चमत्कार । या नांव भ्रम
jñātāsa nāhīm samsāra | aisem bolatī apāra |
gata jñātyāce camatkāra | yā nāmva bhrama
'The jñātā has no samsāra' — so many say endlessly. / The miracles of a departed jñātā — this is called bhrama.
येथें आशंका उठिली । ज्ञात्याची समधी पूजिली ।
तेथें कांहीं प्रचीत आली । किंवा नाहीं
yethem āśamkā uṭhilī | jñātyācī samadhī pūjilī |
tethem kāmhīm pracīta ālī | kimvā nāhīm
Here a doubt arose: the samādhi of a jñātā was worshipped; / there has some pratīti come — or not?
तैसेचि अवतारी संपले । त्यांचेहि सामर्थ्य उदंड चाले ।
तरी ते काये गुंतले । वासना धरूनि
taiseci avatārī sampale | tyāmcehi sāmarthya udamḍa cāle |
tarī te kāye gumtale | vāsanā dharūni
Likewise those avatāras are finished; their power still operates widely. / So how are they entangled — with vāsanā?
ऐसी आशंका उद्भवली । समर्थें पाहिजे निरसिली ।
इतुकेन हे समाप्त जाली । कथा भ्रमाची
aisī āśamkā udbhavalī | samarthem pāhije nirasilī |
itukena he samāpta jālī | kathā bhramācī
Such a doubt has arisen; the Samartha should resolve it. / By this much, the tale of bhrama is finished.