संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 11 · Samāsa 5

27 ovis

कर्म केलेंचि करावें । ध्यान धरिलेंचि धरावें । विवरलेंचि विवरावें । पुन्हा निरूपण
karma kelemci karāvem | dhyāna dharilemci dharāvem | vivaralemci vivarāvem | punhā nirūpaṇa
Karma done should be done [again]; dhyāna held should be held [again]; / examined should be examined [again] — nirūpaṇa again.
तैसें आम्हांस घडलें । बोलिलेंचि बोलणें पडिलें । कां जें बिघडलेंचि घडलें । पाहिजे समाधान
taisem āmhāmsa ghaḍalem | bolilemci bolaṇem paḍilem | kām jem bighaḍalemci ghaḍalem | pāhije samādhāna
Likewise it happened to us; what was spoken needs speaking again. / Because what was disturbed — was made into samādhāna.
अनन्य राहे समुदाव । इतर जनास उपजे भाव । ऐसा आहे अभिप्राव । उपायाचा
ananya rāhe samudāva | itara janāsa upaje bhāva | aisā āhe abhiprāva | upāyācā
The ananya remain as a community; in other people, bhāva arises. / Such is the purport of the remedy.
मुख्य हरिकथा निरूपण । दुसरें तें राजकरण । तिसरें तें सावधपण । सर्वविषईं
mukhya harikathā nirūpaṇa | dusarem tem rājakaraṇa | tisarem tem sāvadhapaṇa | sarvaviṣaīm
The chief is Hari-kathā, nirūpaṇa; the second is politics (rāja-kāraṇa); / the third is alertness — in every matter.
चौथा अत्यंत साक्शप । फेडावे नाना आक्शप । अन्याये थोर अथवा अल्प । क्श्मा करीत जावे
cauthā atyamta sākśapa | pheḍāve nānā ākśapa | anyāye thora athavā alpa | kśmā karīta jāve
The fourth is extreme attention; various objections should be answered. / Injustices, great or small, should be — forgiven.
जाणावें पराचें अंतर । उदासीनता निरंतर । नीतिन्यायासि अंतर । पडोंच नेदावें
jāṇāvem parācem amtara | udāsīnatā niramtara | nītinyāyāsi amtara | paḍomca nedāvem
Know the inner-state of others; be udāsīna (detached) continuously. / Do not allow a break — in nīti-nyāya.
संकेतें लोक वेधावा । येकूनयेक बोधावा । प्रपंचहि सावरावा । येथानशक्‌त्या
samketem loka vedhāvā | yekūnayeka bodhāvā | prapamcahi sāvarāvā | yethānaśaktyā
By pointers, people should be drawn; one by one should be instructed. / Prapañca too should be maintained — as capacity permits.
प्रपंचसमयो वोळखावा । धीर बहुत असावा । संमंध पडों नेदावा । अति परी तयाचा
prapamcasamayo voḷakhāvā | dhīra bahuta asāvā | sammamdha paḍom nedāvā | ati parī tayācā
The timing of prapañca should be recognized; much patience should be there. / Do not allow over-involvement — with anyone.
उपाधीसी विस्तारावें । उपाधींत न संपडावें । नीचत्व पहिलेंच घ्यावें । आणि मूर्खपण
upādhīsī vistārāvem | upādhīmta na sampaḍāvem | nīcatva pahilemca ghyāvem | āṇi mūrkhapaṇa
Upādhi should be spread; in upādhi, one should not be caught. / Low-hood should be taken on oneself first — and fool-hood.
दोष देखोन झांकावे। अवगुण अखंड न बोलावे । दुर्जन सांपडोन सोडावे । परोपकार करूनी
doṣa dekhona jhāmkāve | avaguṇa akhamḍa na bolāve | durjana sāmpaḍona soḍāve | paropakāra karūnī
Seeing the faults [of others], cover them; do not constantly name defects. / If a wicked one is caught, release him — by doing benevolence.
तऱ्हे भरोंच नये । सुचावे नाना उपाये । नव्हे तेंचि करावें कायें । दीर्घ प्रेत्नें
taṟhe bharomca naye | sucāve nānā upāye | navhe temci karāvem kāyem | dīrgha pretnem
Do not fall into [mere] manner; various remedies should come to mind. / Whatever has not yet been — that should be done — by long effort.
फड नासोंचि नेदावा । पडिला प्रसंग सांवरावा । अतिवाद न करावा । कोणीयेकासी
phaḍa nāsomci nedāvā | paḍilā prasamga sāmvarāvā | ativāda na karāvā | koṇīyekāsī
Do not let the fad break; the occasion that befalls should be handled. / Do not do excessive disputation — with anyone.
दुसर्याचें अभिष्ट जाणावें । बहुतांचें बहुत सोसावें । न सोसे तरी जावें । दिगांतराप्रती
dusaryācem abhiṣṭa jāṇāvem | bahutāmcem bahuta sosāvem | na sose tarī jāvem | digāmtarāpratī
Know the welfare of others; bear much, of the many. / If you cannot bear — go to a distant country.
दुखः दुसर्याचें जाणावें । ऐकोन तरी वांटून घ्यावें । बरें वाईट सोसावें । समुदायाचें
dukhaḥ dusaryācem jāṇāvem | aikona tarī vāmṭūna ghyāvem | barem vāīṭa sosāvem | samudāyācem
Know another's sorrow; hearing, take a share of it. / Bear the good-and-bad — of the community.
अपार असावें पाठांतर । सन्निधचि असावा विचार । सदा सर्वदा तत्पर । परोपकारासी
apāra asāvem pāṭhāmtara | sannidhaci asāvā vicāra | sadā sarvadā tatpara | paropakārāsī
Be endlessly stocked with recitations; consideration should always be at hand. / Always be eager — for benevolence (paropakāra).
शांती करून करवावी । तऱ्हे सांडून सांडवावी । क्रिया करून करवावी । बहुतांकरवीं
śāmtī karūna karavāvī | taṟhe sāmḍūna sāmḍavāvī | kriyā karūna karavāvī | bahutāmkaravīm
Establish peace, and cause it to be established; abandon mannerism and cause to abandon. / Do action, and cause to be done — by many.
करणें असेल अपाये । तरी बोलोन दाखऊं नये । परस्परेंचि प्रत्यये । प्रचितीस आणावा
karaṇem asela apāye | tarī bolona dākhaūm naye | parasparemci pratyaye | pracitīsa āṇāvā
If harm is to be done, do not speak-and-show; / by mutual means, pratyaya — should be brought to pratīti.
जो बहुतांचे सोसीन । त्यास बहुतेक लोक मिळेना । बहुत सोसितां उरेना । महत्व आपुलें
jo bahutāmce sosīna | tyāsa bahuteka loka miḷenā | bahuta sositām urenā | mahatva āpulem
He who bears with many, with him many people unite. / If many are borne excessively, one's own greatness does not remain.
राजकारण बहुत करावें । परंतु कळोंच नेदावें । परपीडेवरी नसावें । अंतःकरण
rājakāraṇa bahuta karāvem | paramtu kaḷomca nedāvem | parapīḍevarī nasāvem | amtaḥkaraṇa
Do much rāja-kāraṇa; but do not let it be known. / Do not have antaḥkaraṇa — bent on others' harm.
लोक पारखून सांडावे । राजकारणें अभिमान झाडावे । पुन्हा मेळऊन घ्यावें । दुरील दोरे
loka pārakhūna sāmḍāve | rājakāraṇem abhimāna jhāḍāve | punhā meḷaūna ghyāvem | durīla dore
Examine people and reject; shed pride by rāja-kāraṇa; / again gather — the distant threads.
हिरवटासी दुरी धरावें । कचरटासी न बोलावें । समंध पडता सोडून जावें । येकीकडे
hiravaṭāsī durī dharāvem | kacaraṭāsī na bolāvem | samamdha paḍatā soḍūna jāvem | yekīkaḍe
Keep distance from the immature; do not speak to the wrangler. / When relation falls, walk away — to one side.
ऐसें असो राजकारण । सांगतां तें असाधारण । सुचित अस्तां अंतःकरण । राजकारण जाणे
aisem aso rājakāraṇa | sāmgatām tem asādhāraṇa | sucita astām amtaḥkaraṇa | rājakāraṇa jāṇe
So let rāja-kāraṇa be — to tell it is unique. / With the alert antaḥkaraṇa — rāja-kāraṇa is known.
वृक्षीं रूढासी उचलावें । युद्धकर्त्यास ढकलून द्यावें । कारबाराचें सांगावें । आंग कैसें
vṛkṣīm rūḍhāsī ucalāvem | yuddhakartyāsa ḍhakalūna dyāvem | kārabārācem sāmgāvem | āmga kaisem
Lift the one climbing a tree; push the warrior away; / tell the manager — how the body is [doing].
पाहातां तरी सांपडेना । कीर्ति करूं तरी राहेना । आलें वैभव अभिळासीना । कांहीं केल्यां
pāhātām tarī sāmpaḍenā | kīrti karūm tarī rāhenā | ālem vaibhava abhiḷāsīnā | kāmhīm kelyām
On looking, he is not found; if fame is made, it does not stay. / He does not desire the vaibhava that comes — whatever is done.
येकांची पाठी राखणें । येकांस देखो न सकणें । ऐसीं नव्हेत कीं लक्षणें । चातुर्याचीं
yekāmcī pāṭhī rākhaṇem | yekāmsa dekho na sakaṇem | aisīm navheta kīm lakṣaṇem | cāturyācīm
Guarding the back of some; unable to bear seeing some — / such are not the marks — of cleverness.
न्याय बोलतांहि मानेना । हित तेंचि न ये मना । येथें कांहींच चालेना । त्यागेंवीण
nyāya bolatāmhi mānenā | hita temci na ye manā | yethem kāmhīmca cālenā | tyāgemvīṇa
Even speaking justice is not accepted; good-itself does not come to mind. / Here nothing proceeds — without renunciation.
श्रोतीं कळोन आक्षेपिलें । म्हणौन बोलिलेंचि बोलिलें । न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं
śrotīm kaḷona ākṣepilem | mhaṇauna bolilemci bolilem | nyūnapūrṇa kṣmā kelem | pāhije śrotīm
Listeners objected, knowing; therefore what was spoken was spoken [again]. / Please forgive the excesses and omissions — O listeners.