संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 12 · Samāsa 8

34 ovis

मूळमाया जगदेश्वर । पुढें अष्टधेचा विस्तार । सृष्टिक्रमें आकार । आकारला
mūḷamāyā jagadeśvara | puḍhem aṣṭadhecā vistāra | sṛṣṭikramem ākāra | ākāralā
Mūla-māyā is jagadeśvara; ahead, the expansion of aṣṭadhā. / By sṛṣṭi-sequence, form — took form.
हें अवघेंच नस्तां निर्मळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकारीं काळवेळ । कांहींच नाहीं
hem avaghemca nastām nirmaḷa | jaisem gagana amtarāḷa | nirākārīm kāḷaveḷa | kāmhīmca nāhīm
Without all this, it is nirmala — like the sky, the firmament. / In the nirākāra, kāla-veḻa (time-and-moment) — is nothing.
उपाधीचा विस्तार जाला । तेथें काळ दिसोन आला । येरवीं पाहातां काळाला । ठावचि नाही
upādhīcā vistāra jālā | tethem kāḷa disona ālā | yeravīm pāhātām kāḷālā | ṭhāvaci nāhī
When upādhi expanded, there time appeared. / Otherwise on looking — kāla has no place.
येक चंचळ येक निश्चल । यावेगळा कोठें काळ । चंचळ आहे तावत्काळ । काळ म्हणावें
yeka camcaḷa yeka niścala | yāvegaḷā koṭhem kāḷa | camcaḷa āhe tāvatkāḷa | kāḷa mhaṇāvem
One cañcala, one niścala — apart from these, where is kāla? / As long as there is cañcala — 'kāla' should be said.
आकाश म्हणिजे अवकाश । अवकाश बोलिजे विलंबास । त्या विलंबरूप काळास । जाणोनि घ्यावें
ākāśa mhaṇije avakāśa | avakāśa bolije vilambāsa | tyā vilambarūpa kāḷāsa | jāṇoni ghyāvem
Ākāśa means avakāśa; avakāśa is called 'delay.' / That delay-form kāla — should be known.
सूर्याकरितां विलंब कळे । गणना सकळांची आकळे । पळापासून निवळे । युगपरियंत
sūryākaritām vilamba kaḷe | gaṇanā sakaḷāmcī ākaḷe | paḷāpāsūna nivaḷe | yugapariyamta
By the sun, the delay is known; the measure of all is grasped. / From a paḷa, it clears — up to a yuga.
पळ घटिका प्रहर दिवस । अहोरात्र पक्ष मास । शड्मास वरि युगास । ठाव जाला
paḷa ghaṭikā prahara divasa | ahorātra pakṣa māsa | śaḍmāsa vari yugāsa | ṭhāva jālā
Paḷa, ghaṭikā, prahara, day, day-and-night, fortnight, month, / half-year, and upto yuga — it has its place.
क्रेत त्रेत द्वापार कळी । संख्या चालिली भूमंडळी । देवांचीं आयुष्यें आगळीं । शास्त्रीं निरोपिलीं
kreta treta dvāpāra kaḷī | samkhyā cālilī bhūmamḍaḷī | devāmcīm āyuṣyem āgaḷīm | śāstrīm niropilīm
Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali — the count proceeds on earth. / The lifespans of devas — greater — are expounded in śāstras.
ते देवत्रयाची खटपट । सूक्ष्मरूपें विलगट । दंडक सांडितां चटपट । लोकांस होते
te devatrayācī khaṭapaṭa | sūkṣmarūpem vilagaṭa | damḍaka sāmḍitām caṭapaṭa | lokāmsa hote
The doings of the deva-trio — is subtly convoluted. / On abandoning rule, restlessness — occurs to people.
मिश्रित त्रिगुण निवडेना । तेणें आद्यंत सृष्टिरचना । कोण थोर कोण साना । कैसा म्हणावा
miśrita triguṇa nivaḍenā | teṇem ādyamta sṛṣṭiracanā | koṇa thora koṇa sānā | kaisā mhaṇāvā
Mixed tri-guṇas are not sifted; therefore from beginning to end the sṛṣṭi-rachanā — / who is great, who is small — how to say?
असो हीं जाणत्याचीं कामें । नेणता उगाच गुंते भ्रमें । प्रत्यये जाणजाणों वर्में । ठाईं पाडावीं
aso hīm jāṇatyācīm kāmem | neṇatā ugāca gumte bhramem | pratyaye jāṇajāṇom varmem | ṭhāīm pāḍāvīm
So let these be the tasks of the knowing; the not-knowing simply gets entangled by bhrama. / By pratyaya, recognizing-and-recognizing secrets — place them at the site.
उत्पन्नकाळ सृष्टिकाळ । स्थितिकाळ संव्हारकाळ । आद्यंत अवघा काळ । विलंबरूपी
utpannakāḷa sṛṣṭikāḷa | sthitikāḷa samvhārakāḷa | ādyamta avaghā kāḷa | vilambarūpī
Origin-kāla, sṛṣṭi-kāla; sthiti-kāla, samhāra-kāla; / from beginning to end, all is kāla — in delay-form.
जें जें जये प्रसंगीं जालें । तेथें काळाचें नांव पडिलें । बरें नसेल अनुमानलें । तरी पुढें ऐका
jem jem jaye prasamgīm jālem | tethem kāḷācem nāmva paḍilem | barem nasela anumānalem | tarī puḍhem aikā
Whatever happened in whatever occasion — there the name of kāla was placed. / If that is not properly inferred — then hear ahead.
प्रजन्यकाळ शीतकाळ । उष्णकाळ संतोषकाळ । सुखदुःखआनंदकाळ । प्रत्यये येतो
prajanyakāḷa śītakāḷa | uṣṇakāḷa samtoṣakāḷa | sukhaduḥkhaānamdakāḷa | pratyaye yeto
Rainy-kāla, cool-kāla; hot-kāla, joyful-kāla; / sukha-duḥkha-ānanda-kāla — comes to pratyaya.
प्रातःकाळ माध्यानकाळ । सायंकाळ वसंतकाळ । पर्वकाळ कठिणकाळ । जाणिजे लोकीं
prātaḥkāḷa mādhyānakāḷa | sāyamkāḷa vasamtakāḷa | parvakāḷa kaṭhiṇakāḷa | jāṇije lokīm
Morning-kāla, noon-kāla; evening-kāla, spring-kāla; / festival-kāla, hard-kāla — known among people.
जन्मकाळ बाळत्वकाळ । तारुण्यकाळ वृधाप्यकाळ । अंतकाळ विषमकाळ । वेळरूपें
janmakāḷa bāḷatvakāḷa | tāruṇyakāḷa vṛdhāpyakāḷa | amtakāḷa viṣamakāḷa | veḷarūpem
Birth-kāla, childhood-kāla; youth-kāla, old-age-kāla; / end-kāla, odd-kāla — in time-form.
सुकाळ आणि दुष्काळ । प्रदोषकाळ पुण्यकाळ । सकळ वेळा मिळोन काळ । तयास म्हणावें
sukāḷa āṇi duṣkāḷa | pradoṣakāḷa puṇyakāḷa | sakaḷa veḷā miḷona kāḷa | tayāsa mhaṇāvem
Plenty and drought; pradoṣa-kāla, puṇya-kāla; / all times joined — are called kāla.
असतें येक वाटतें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । नाना प्रवृत्तीचे लोक । प्रवृत्ति जाणती
asatem yeka vāṭatem yeka | tyācem nāmva hīna viveka | nānā pravṛttīce loka | pravṛtti jāṇatī
Being one, seeming another — that is called inferior vivek. / Various pravṛtti-folk — know only pravṛtti.
प्रवृत्ति चाले अधोमुखें । निवृत्ति धावे ऊर्धमुखें । ऊर्धमुखें नाना सुखें । विवेकी जाणती
pravṛtti cāle adhomukhem | nivṛtti dhāve ūrdhamukhem | ūrdhamukhem nānā sukhem | vivekī jāṇatī
Pravṛtti flows facing-down; nivṛtti runs facing-up. / Facing-up, various sukhas — the vivekīs know.
ब्रह्मांडरचना जेथून जाली । तेथें विवेकी दृष्टि घाली । विवरतां विवरतां लाधली । पूर्वापर स्थिति
brahmāmḍaracanā jethūna jālī | tethem vivekī dṛṣṭi ghālī | vivaratām vivaratām lādhalī | pūrvāpara sthiti
Where brahmāṇḍa-rachanā arose — there the vivekī casts his gaze. / On inquiring-and-inquiring, he has obtained — the before-and-after sthiti.
प्रपंची असोन परमार्थ पाहे । तोहि ये स्थितीतें लाहे । प्रारब्धयोगें करून राहे । लोकांमधें
prapamcī asona paramārtha pāhe | tohi ye sthitītem lāhe | prārabdhayogem karūna rāhe | lokāmmadhem
Remaining in prapañca, yet seeing paramārtha — he too reaches this sthiti. / By prārabdha-yoga, he remains — among people.
सकळांचे येकचि मूळ । येक जाणते येक बाष्कळ । विवेकें करून तत्काळ । परलोक साधावा
sakaḷāmce yekaci mūḷa | yeka jāṇate yeka bāṣkaḷa | vivekem karūna tatkāḷa | paraloka sādhāvā
All have one root; one is a knower, one is an ignoramus. / By vivek, at once — the other-world should be accomplished.
तरीच जन्माचें सार्थक । भले पाहाती उभये लोक । कारण मुळींचा विवेक । पाहिला पाहिजे
tarīca janmācem sārthaka | bhale pāhātī ubhaye loka | kāraṇa muḷīmcā viveka | pāhilā pāhije
Then alone does the birth bear fruit; the good see both worlds. / The consideration of the root-vivek — should be seen.
विवेकहीन जे जन । ते जाणावे पशुसमान । त्यांचे ऐकतां भाषण । परलोक कैंचा
vivekahīna je jana | te jāṇāve paśusamāna | tyāmce aikatām bhāṣaṇa | paraloka kaimcā
Vivek-less people — should be known as equal to beasts. / On hearing their speech — whence the other-world?
बरें आमचें काये गेलें । जें केलें तें फळास आलें । पेरिलें तें उगवलें । भोगिती आतां
barem āmacem kāye gelem | jem kelem tem phaḷāsa ālem | perilem tem ugavalem | bhogitī ātām
Well, what have we lost? What was done came to fruit. / What was sown grew up; [they] enjoy now.
पुढेंहि करी तो पावे । भक्तियोगें भगवंत फावे । देव भक्त मिळतां दुणावें । समाधान
puḍhemhi karī to pāve | bhaktiyogem bhagavamta phāve | deva bhakta miḷatām duṇāvem | samādhāna
Ahead too, what is done comes; by bhakti-yoga, Bhagavant is met. / When Deva-bhakta meet, samādhāna — doubles.
कीर्ति करून नाहीं मेले । उगेच आले आणि गेले । शाहाणे होऊन भुलले । काये सांगवें
kīrti karūna nāhīm mele | ugeca āle āṇi gele | śāhāṇe hoūna bhulale | kāye sāmgavem
They did not die after making kīrti; uselessly came and went. / Becoming wise they were deluded — what to say?
येथील येथें अवघेंचि राहातें । ऐसें प्रत्ययास हेतें । कोण काये घेऊन जातें । सांगाना कां
yethīla yethem avaghemci rāhātem | aisem pratyayāsa hetem | koṇa kāye gheūna jātem | sāmgānā kām
What is here stays here — such comes to pratyaya. / Who carries away what? Tell then.
पदार्थीं असावें उदास । विवेक पाहावा सावकास । येणेंकरितां जगदीश । अलभ्य लाभे
padārthīm asāvem udāsa | viveka pāhāvā sāvakāsa | yeṇemkaritām jagadīśa | alabhya lābhe
Be detached from objects; see vivek at leisure. / By this, jagadīśa — unattainable — is attained.
जगदीशापरता लाभ नाहीं । कार्याकारण सर्व कांहीं । संसार करित असतांहि । समाधान
jagadīśāparatā lābha nāhīm | kāryākāraṇa sarva kāmhīm | samsāra karita asatāmhi | samādhāna
No gain greater than jagadīśa; for all causes-and-ends. / Even while doing samsāra — samādhāna.
मागां होते जनकादिक । राज्य करितांहि अनेक । तैसेचि आतां पुण्यश्लोक । कित्येक असती
māgām hote janakādika | rājya karitāmhi aneka | taiseci ātām puṇyaśloka | kityeka asatī
In the past were Janaka and others — ruling kingdoms, many; / likewise today several puṇya-ślokas — exist.
राजा असतां मृत्यु आला । लक्ष कोटी कबुल जाला । तरि सोडिना तयाला । मृत्य कांहीं
rājā asatām mṛtyu ālā | lakṣa koṭī kabula jālā | tari soḍinā tayālā | mṛtya kāmhīm
A king existing, death came; offered lakhs and crores; / still Mṛtyu will not release him — Mṛtyu [for] anything.
ऐसें हें पराधेन जिणें । यामधें दुखणें बाहाणें । नाना उद्वेग चिंता करणें । किती म्हणोनि
aisem hem parādhena jiṇem | yāmadhem dukhaṇem bāhāṇem | nānā udvega cimtā karaṇem | kitī mhaṇoni
Such is this dependent life — within it, disease as excuse; / various agitations and worries — how many to tell?
हाट भरला संसाराचा । नफा पाहावा देवाचा । तरीच या कष्टाचा । परियाये होतो
hāṭa bharalā samsārācā | naphā pāhāvā devācā | tarīca yā kaṣṭācā | pariyāye hoto
The market of samsāra has filled; look for the profit of Deva. / Only then does [this] labour — bear its result.