संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 17 · Samāsa 3

29 ovis

थांबाथांबा ऐका ऐका। आधींच ग्रंथ सोडूं नका । सांगितलें तें ऐका । सावधपणें
thāmbāthāmbā aikā aikā | ādhīmca gramtha soḍūm nakā | sāmgitalem tem aikā | sāvadhapaṇem
Wait, listen, listen; do not leave the grantha at once; / what has been said, listen — with alertness.
श्रव्णनामध्यें सार श्रवण । तें हें अध्यात्मनिरूपण । सुचित करून अंतःकर्ण । ग्रन्थामधें विवरावें
śravṇanāmadhyem sāra śravaṇa | tem hem adhyātmanirūpaṇa | sucita karūna amtaḥkarṇa | granthāmadhem vivarāvem
In śravaṇa, the essence is śravaṇa — this is the adhyātma-nirūpaṇa; / with alert antaḥkaraṇa — should be examined within the grantha.
श्रवणमननाचा विचार । निजध्यासें साक्षात्कार । रोकडा मोक्षाचा उधार । बोलोंचि नये
śravaṇamananācā vicāra | nijadhyāsem sākṣātkāra | rokaḍā mokṣācā udhāra | bolomci naye
The consideration of śravaṇa-manana; by nija-dhyās, sākṣātkāra; / cash-in-hand mokṣa's credit — should not be spoken of.
नाना रत्नें परीक्षितां । अथवा वजनें करितां । उत्तम सोनें पुटीं घालतां । सावधान असावें
nānā ratnem parīkṣitām | athavā vajanem karitām | uttama sonem puṭīm ghālatām | sāvadhāna asāvem
Examining various gems; or making weights; / placing excellent gold in crucible — should be alert.
नाना नाणीं मोजून घेणें । नाना परीक्षा करणें । विवेकी मनुष्यासी बोलणें। सावधपणें
nānā nāṇīm mojūna gheṇem | nānā parīkṣā karaṇem | vivekī manuṣyāsī bolaṇem | sāvadhapaṇem
Various coins must be counted; various examinations done; / to the vivekī person, speaking — alertly.
जैसें लाखोलीचें धान्य। निवडून वेंचितां होते मान्य । सगट मानितां अमान्य । देव क्षोभे
jaisem lākholīcem dhānya | nivaḍūna vemcitām hote mānya | sagaṭa mānitām amānya | deva kṣobhe
Like a grain from a million — selecting-taking becomes respectable; / taking all-together, disrespectable — Deva is angered.
येकांतीं नाजुक कारबार । तेथें असावें अति तत्पर । त्याच्या कोटिगुणें विचार । अध्यात्मग्रन्थीं
yekāmtīm nājuka kārabāra | tethem asāvem ati tatpara | tyācyā koṭiguṇem vicāra | adhyātmagranthīm
In solitude, delicate affairs — there one should be eager; / by crore-multiples than that, consideration — in adhyātma-granthas.
काहिण्या कथा गोष्टी पवाड । नाना अवतारचरित्रें वाड । त्या समस्तांमध्यें जाड । अध्यात्मविद्या
kāhiṇyā kathā goṣṭī pavāḍa | nānā avatāracaritrem vāḍa | tyā samastāmmadhyem jāḍa | adhyātmavidyā
Tales, stories, ballads, various avatāra-charitras — extensive; / among all those, greater — is adhyātma-vidyā.
गत गोष्टीस ऐकिलें । तेणें काये हातास आलें । म्हणती पुण्य प्राप्त जालें । परी तें दिसेना कीं
gata goṣṭīsa aikilem | teṇem kāye hātāsa ālem | mhaṇatī puṇya prāpta jālem | parī tem disenā kīm
Hearing a tale of the past — what has come to hand? / They say puṇya was gained — but it is not seen.
तैसें नव्हे अध्यात्मसार । हा प्रचितीचा विचार । कळतां अनुमानाचा संव्हार । होत जातो
taisem navhe adhyātmasāra | hā pracitīcā vicāra | kaḷatām anumānācā samvhāra | hota jāto
Not so the adhyātma-sāra; this is pratīti's consideration; / on knowing, inference's destruction — occurs.
मोठे मोठे येऊन गेले । आत्म्याकरितांच वर्तले । त्या आत्म्याचा महिमा बोले । ऐसा कवणु
moṭhe moṭhe yeūna gele | ātmyākaritāmca vartale | tyā ātmyācā mahimā bole | aisā kavaṇu
Great-great came and went; conducted only for Ātmā; / who speaks the mahimā of that Ātmā?
युगानयुगें येकटा येक । चालवितो तिनी लोक । त्या आत्म्याचा विवेक । पाहिलाच पाहावा
yugānayugem yekaṭā yeka | cālavito tinī loka | tyā ātmyācā viveka | pāhilāca pāhāvā
Through aeons, one alone — drives the three worlds. / The vivek of that Ātmā — should be examined-and-examined.
प्राणी आले येऊन गेले । ते जैसे जैसे वर्तले । ते वर्तणुकेचें कथन केलें । इछेसारिखें
prāṇī āle yeūna gele | te jaise jaise vartale | te vartaṇukecem kathana kelem | ichesārikhem
Creatures came and went; as they conducted; / their conduct's tale was told — as desired.
जेथें आत्मा नाहीं दाट । तेथें अवघें सरसपाट । अत्म्याविण बापुडें काष्ठ । काये जाणे
jethem ātmā nāhīm dāṭa | tethem avaghem sarasapāṭa | atmyāviṇa bāpuḍem kāṣṭha | kāye jāṇe
Where Ātmā is not dense — all is flat. / Without Ātmā, a wretched wood — what does it know?
ऐसें वरिष्ठ आत्मज्ञान । दुसरें नाहीं यासमान । सृष्टीमधें विवेकी सज्जन । तेचि हें जाणती
aisem variṣṭha ātmajñāna | dusarem nāhīm yāsamāna | sṛṣṭīmadhem vivekī sajjana | teci hem jāṇatī
Such supreme ātma-jñāna — no second equal to this; / in sṛṣṭi, the vivekī-sajjana — they know this.
पृथ्वी आणी आप तेज । याचा पृथिवीमध्यें समज । अंतरात्मा तत्वबीज । तें वेगळेंचि राहिलें
pṛthvī āṇī āpa teja | yācā pṛthivīmadhyem samaja | amtarātmā tatvabīja | tem vegaḷemci rāhilem
Earth, water, fire — understand these in earth; / the Antarātmā, tattva-seed — that remained separate.
वायोपासून पैलिकडे । जो कोणी विवेकें पवाडे । जवळीच आत्मा सांपडे । त्या पुरुषासी
vāyopāsūna pailikaḍe | jo koṇī vivekem pavāḍe | javaḷīca ātmā sāmpaḍe | tyā puruṣāsī
Beyond vāyu; whoever expands by vivek; / nearby Ātmā is found — for that puruṣa.
वायो आकाश गुणमाया । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । सूक्ष्मरूपें प्रचित येया । कठीण आहे
vāyo ākāśa guṇamāyā | prakṛtipuruṣa mūḷamāyā | sūkṣmarūpem pracita yeyā | kaṭhīṇa āhe
Vāyu, ākāśa, guṇa-māyā; prakṛti-puruṣa, mūla-māyā; / subtle-form pratīti to come — is hard.
मायादेवीच्या धांदली । सूक्ष्मी।म् कोण मन घाली । समजला त्यची तुटली । संदेहवृत्ती
māyādevīcyā dhāmdalī | sūkṣmī |m koṇa mana ghālī | samajalā tyacī tuṭalī | samdehavṛttī
In the confusions of māyā-devī, in subtlety — who puts the mind? / The one who understood — his doubt-vṛtti snapped.
मूळमाया चौथा देह । जाला पाहिजे विदेह । देहातीत होऊन राहे । धन्य तो साधु
mūḷamāyā cauthā deha | jālā pāhije videha | dehātīta hoūna rāhe | dhanya to sādhu
Mūla-māyā is the fourth body; must become videhī; / on becoming dehātīta, remains — blessed is that sādhu.
विचारें ऊर्ध चढती । तयासी च ऊर्धगती । येरां सकळां अधोगती । पदार्थज्ञानें
vicārem ūrdha caḍhatī | tayāsī ca ūrdhagatī | yerām sakaḷām adhogatī | padārthajñānem
Those ascending by vicāra — have upward gati; / all others have adhogati — by pādārtha-jñāna.
पदार्थ चांगले दिसती । परी ते सवेंचि नासती । अतो भ्रष्ट ततो भ्रष्ट होती । लोक तेणें
padārtha cāmgale disatī | parī te savemci nāsatī | ato bhraṣṭa tato bhraṣṭa hotī | loka teṇem
Objects appear fine; but they soon perish; / 'from there fallen, to there fallen' — people become by that.
याकारळें पदार्थज्ञान । नाना जिनसीचा अनुमान । सर्व सांडून निरंजन । धुंडीत जावें । २३ ॥ अष्टांग योग पिंडदज्ञान । त्याहून थोर तत्वज्ञान । त्याहून थोर आत्मज्ञान । तें पाहिलें पाहिजे
yākāraḷem padārthajñāna | nānā jinasīcā anumāna | sarva sāmḍūna niramjana | dhumḍīta jāvem | 23 || aṣṭāmga yoga pimḍadajñāna | tyāhūna thora tatvajñāna | tyāhūna thora ātmajñāna | tem pāhilem pāhije
For this reason, pādārtha-jñāna — inference of various things; / abandoning all, seek nirañjana. / Aṣṭānga-yoga, piṇḍa-jñāna; greater than that, tattva-jñāna; / greater than that, ātma-jñāna — must be seen.
मूळमायेचे सेवटीं । हरिसंकल्प मुळीं उठी । उपासनायोगें इठी । तेथें घातली पाहिजे
mūḷamāyece sevaṭīm | harisamkalpa muḷīm uṭhī | upāsanāyogem iṭhī | tethem ghātalī pāhije
At the end of mūla-māyā, the Hari-samkalpa arose at root; / by upāsanā-yoga a hitch — must be placed there.
मन त्यापलिकडे जाण । निखळ ब्रह्म निर्गुण । निर्मळ निश्चळ त्याची खूण । गगनासारिखी
mana tyāpalikaḍe jāṇa | nikhaḷa brahma nirguṇa | nirmaḷa niścaḷa tyācī khūṇa | gaganāsārikhī
Mind beyond that, know; pure nirguṇa Brahma; / nirmala, niścala — its sign — like the sky.
येथून तेथवरी दाटलें । प्राणीमात्रास भेटलें । पदार्थमात्रीं लिगटलें । व्यापून आहे
yethūna tethavarī dāṭalem | prāṇīmātrāsa bheṭalem | padārthamātrīm ligaṭalem | vyāpūna āhe
Packed from here to there; meets every creature; / attached to every object — pervades.
त्याऐसें नाहीं थोर । सूक्ष्माहून सूक्ष्म विचार । पिंडब्रह्माचा संव्हार । होतां कळे
tyāaisem nāhīm thora | sūkṣmāhūna sūkṣma vicāra | pimḍabrahmācā samvhāra | hotām kaḷe
Nothing greater than it; sūkṣma-than-sūkṣma consideration; / the destruction of piṇḍa-brahma — on occurring, known.
अथवा पिंड ब्रह्मांड असतां । विवेकप्रळये पाहों जातां । शाश्वत कोण हें तत्वता । उमजों लागे
athavā pimḍa brahmāmḍa asatām | vivekapraḷaye pāhom jātām | śāśvata koṇa hem tatvatā | umajom lāge
Or piṇḍa-brahmāṇḍa existing, by vivek-pralaya, on looking — / which is eternal truly — begins to be understood.
करून अवघा तत्वझाडा । सारासाराचा निवाडा । सावधपणें ग्रन्थ सोडा । सुखिनावें
karūna avaghā tatvajhāḍā | sārāsārācā nivāḍā | sāvadhapaṇem grantha soḍā | sukhināvem
Having done a complete tattva-enumeration, the decision of sāra-asāra; / with alertness, close the grantha — should become happy.