संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 17 · Samāsa 4

31 ovis

बहुत जनासी उपाये । वक्तयास पुसतां त्रासों नये । बोलतां बोलतां अन्वयें । सांडूं नये
bahuta janāsī upāye | vaktayāsa pusatām trāsom naye | bolatām bolatām anvayem | sāmḍūm naye
Remedy for many people; do not get tired when asked by listener; / while speaking, [do not] abandon anvaya.
श्रोत्यानें आशंका घेतली । तै तत्काळ पाहिजे फेडिली । स्वगोष्टीनें सगोष्टी पेंचली । ऐसें न व्हावें
śrotyānem āśamkā ghetalī | tai tatkāḷa pāhije pheḍilī | svagoṣṭīnem sagoṣṭī pemcalī | aisem na vhāvem
When the listener raised a doubt, at once it must be cleared. / By one's own statement, another statement gets tangled — this should not be.
पुढें धरितां मागें पेंचला । मागें धरितां पुढें उडाला । ऐसा सांपडतचि गेला । ठाइं ठाइं
puḍhem dharitām māgem pemcalā | māgem dharitām puḍhem uḍālā | aisā sāmpaḍataci gelā | ṭhāim ṭhāim
Holding ahead, caught behind; holding behind, fled ahead; / such caught-caught — in various places.
पोहणारचि गुचक्या खातो । जनास कैसा काढूं पाहातो । आशय लोकांच राहातो । ठाइं ठाइं
pohaṇāraci gucakyā khāto | janāsa kaisā kāḍhūm pāhāto | āśaya lokāmca rāhāto | ṭhāim ṭhāim
The swimmer himself gulps; how does he draw people out? / People's aspirations remain — in various places.
आपणचि बोलिला संव्हार । आपणचि बोलिजे सर्वसार । दुस्तर मायेचा पार । टाकिला पाहिजे
āpaṇaci bolilā samvhāra | āpaṇaci bolije sarvasāra | dustara māyecā pāra | ṭākilā pāhije
He himself spoke destruction; he himself calls all essence. / The shore of insurmountable māyā — must be reached.
जें जें सूक्ष्म नाम घ्यावें । त्याचें रूप बिंबऊन द्यावें । तरीच वक्ता म्हणवावें । विचारवंत
jem jem sūkṣma nāma ghyāvem | tyācem rūpa bimbaūna dyāvem | tarīca vaktā mhaṇavāvem | vicāravamta
Whatever subtle name is taken — its form must be illumined. / Only then called a vaktā — vicāra-vant.
ब्रह्म कैसें मूळमाया कैसी । अष्टधाप्रकृती शिवशक्ती कैसी । शड्गुणेश्वराची स्थिति कैसी । गुणसाम्याची
brahma kaisem mūḷamāyā kaisī | aṣṭadhāprakṛtī śivaśaktī kaisī | śaḍguṇeśvarācī sthiti kaisī | guṇasāmyācī
What is Brahma, what is mūla-māyā; what is aṣṭadhā-prakṛti, Śiva-Śakti; / what is the state of ṣaḍ-guṇeśvara — of guṇa-sāmya.
अर्धनारीनटेश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । गुणक्षोभिणी तदनंतर । त्रिगुण कैसे
ardhanārīnaṭeśvara | prakṛtipuruṣācā vicāra | guṇakṣobhiṇī tadanamtara | triguṇa kaise
Ardhanārī-Naṭeśvara; the consideration of prakṛti-puruṣa; / Guṇa-kṣobhiṇī thereafter — what are tri-guṇas?
पूर्वकक्ष कोठून कोठवरी । वाच्यांशलक्ष्यांशाची परी । सूक्ष्म नाना विचार करी । धन्य तो साधु
pūrvakakṣa koṭhūna koṭhavarī | vācyāmśalakṣyāmśācī parī | sūkṣma nānā vicāra karī | dhanya to sādhu
Pūrva-pakṣa from where to where; the manner of vācyāmśa-lakṣyāmśa; / various subtle considerations makes — blessed is that sādhu.
नान पाल्हाळीं पडेना । बोलिलेंचि बोलावेना । मौन्यगर्भ अनुमाना । आणून सोडी
nāna pālhāḷīm paḍenā | bolilemci bolāvenā | maunyagarbha anumānā | āṇūna soḍī
Does not fall into various wordiness; does not repeat what was said; / silence-womb to inference — brings and releases.
घडी येक विमळ ब्रह्म । घडी येक सर्व ब्रह्म । द्रष्टा साक्षी सत्ता ब्रह्म । क्षण येक
ghaḍī yeka vimaḷa brahma | ghaḍī yeka sarva brahma | draṣṭā sākṣī sattā brahma | kṣaṇa yeka
A moment vimala Brahma; a moment sarva Brahma; / dṛṣṭā, sākṣī, sattā Brahma — each moment.
निश्चळ तेंचि जालें चंचळ । चंचळ तेंचि ब्रह्म केवळ । नाना प्रसंगीं खळखळ । निवाडा नाहीं
niścaḷa temci jālem camcaḷa | camcaḷa temci brahma kevaḷa | nānā prasamgīm khaḷakhaḷa | nivāḍā nāhīm
Niścala itself became cañcala; cañcala itself is purely Brahma; / in various contexts, commotion — no decision.
चळतें आणी निश्चळ । अवघें चैतन्यचि केवळ । रूपें वेगळालीं प्रांजळ । कदापी बोलवेना
caḷatem āṇī niścaḷa | avaghem caitanyaci kevaḷa | rūpem vegaḷālīm prāmjaḷa | kadāpī bolavenā
The moving and niścala — all is caitanya alone; / separate forms clearly — never spoken.
उगीच करी गथागोवी । तो लोकांस कैसें उगवी । नाना निश्चयें नाना गोवी । पडत जाते
ugīca karī gathāgovī | to lokāmsa kaisem ugavī | nānā niścayem nānā govī | paḍata jāte
Uselessly makes tangles; how will he disentangle people? / Various certainties, various tangles — keep falling.
भ्रमास म्हणे परब्रह्म । परब्रह्मास ह्मणे भ्रम । ज्ञातेपणाचा संभ्रम । बोलोन दावी
bhramāsa mhaṇe parabrahma | parabrahmāsa hmaṇe bhrama | jñātepaṇācā sambhrama | bolona dāvī
Calls delusion 'parabrahma'; calls parabrahma 'delusion'; / the pomp of knower-hood — shows in speech.
घाली शास्त्रांची दडपण । प्रचितिविण निरूपण । पुसों जातां उगाच सीण । अत्यंत मानी
ghālī śāstrāmcī daḍapaṇa | pracitiviṇa nirūpaṇa | pusom jātām ugāca sīṇa | atyamta mānī
Places the oppression of śāstras; nirūpaṇa without pratīti; / when asked, uselessly fatigued — considers very.
ज्ञात्यास आणि पदार्थभिडा । तो काय बोलेल बापुडा । सारासाराचा निवाडा । जाला पाहिजे
jñātyāsa āṇi padārthabhiḍā | to kāya bolela bāpuḍā | sārāsārācā nivāḍā | jālā pāhije
A jñānī pressured by object-embarrassment — what can the wretch speak? / The decision of sāra-asāra — must be made.
वैद्य मात्रेची स्तुती करी । मात्रा गुण कांहींच न करी । प्रचितिविण तैसी परी । ज्ञानाची जाली
vaidya mātrecī stutī karī | mātrā guṇa kāmhīmca na karī | pracitiviṇa taisī parī | jñānācī jālī
A physician praises the medicine; but the medicine does no good. / Without pratīti, likewise — has the jñāna become.
तेथें नाहीं सारासार । तेथें अवघा अंधकार । नाना परीक्षेचा विचार । राहिला तेथें
tethem nāhīm sārāsāra | tethem avaghā amdhakāra | nānā parīkṣecā vicāra | rāhilā tethem
There no sāra-asāra; there all is darkness; / consideration of various examinations — remained there.
पाप पुण्य स्वर्ग नर्क । विवेक आणि अविवेक । सर्वब्रह्मीं काये येक । सांपडलें नाहीं
pāpa puṇya svarga narka | viveka āṇi aviveka | sarvabrahmīm kāye yeka | sāmpaḍalem nāhīm
Pāpa, puṇya, svarga, narka; vivek and aviveka; / within 'all-is-Brahma' — nothing is found.
पावन आणि तें पतन । दोनीं मानिलीं तत्समान । निश्चये आणि अनुमान । ब्रह्मरूप
pāvana āṇi tem patana | donīm mānilīm tatsamāna | niścaye āṇi anumāna | brahmarūpa
The purifying and the falling — both accepted as equal; / certainty and inference — as Brahma-form.
ब्रह्मरूप जालें आघवें । तेथें काये निवडावें । आवघी साकरचि टाकावें । काये कोठें
brahmarūpa jālem āghavem | tethem kāye nivaḍāvem | āvaghī sākaraci ṭākāvem | kāye koṭhem
All has become Brahma-form; there what to distinguish? / All sugar — throw what, where?
तैसें सार आणि असार । अवघा जाला येकंकार । तेथें बळावळा अविचार । विचार कैंचा
taisem sāra āṇi asāra | avaghā jālā yekamkāra | tethem baḷāvaḷā avicāra | vicāra kaimcā
Likewise sāra and asāra — became eka-ākāra (one-form); / there aviveka grows — whence vicāra?
वंद्य निंद्य येक जालें । तेथें काये हाता आलें । उन्मत्त द्रव्यें जें भुललें । तें भलतेंच बोले
vamdya nimdya yeka jālem | tethem kāye hātā ālem | unmatta dravyem jem bhulalem | tem bhalatemca bole
Praise-worthy and condemnable became one — what came to hand? / He who was deluded by an intoxicant — speaks anything.
तैसा अज्ञान भ्रमें भुलला । सर्व ब्रह्म म्हणोन बैसला । माहांपापी आणि भला । येकचि मानी
taisā ajñāna bhramem bhulalā | sarva brahma mhaṇona baisalā | māhāmpāpī āṇi bhalā | yekaci mānī
Likewise the ajñāna was deluded by delusion; sits saying 'sarva Brahma'; / great sinner and good — he considers as one.
सर्वसंगपरित्याग । अव्हासवा विषयेभोग । दोघे येकचि मानितां मग । काये उरलें
sarvasamgaparityāga | avhāsavā viṣayebhoga | doghe yekaci mānitām maga | kāye uralem
All-attachment-renunciation and uncontrolled viṣaya-enjoyment — / both accepted as one — then what remains?
भेद ईश्वर करून गेला । त्याच्या वाचेन न वचे मोडिला । मुखामधें घांस घातला । तो अपानीं घालावा
bheda īśvara karūna gelā | tyācyā vācena na vace moḍilā | mukhāmadhem ghāmsa ghātalā | to apānīm ghālāvā
Īśvara made bheda and went; by his speech cannot be broken. / A morsel placed in mouth — cannot be placed in anus.
ज्या इंद्रियास जो भोग । तो तो करी येथासांग । ईश्वराचें केलें जग । मोडितां उरेना
jyā imdriyāsa jo bhoga | to to karī yethāsāmga | īśvarācem kelem jaga | moḍitām urenā
What sense-enjoyment for what sense-organ — that does as fitting. / Īśvara's made world — cannot be undone.
अवघी भ्रांतीची भुटाटकी । प्रचितिविण गोष्टी लटकी । वेड लागलें जे बटकी । ते भलतेंचि बोले
avaghī bhrāmtīcī bhuṭāṭakī | pracitiviṇa goṣṭī laṭakī | veḍa lāgalem je baṭakī | te bhalatemci bole
All is bhrānti's jugglery; without pratīti, talk is false. / Madness has befallen the buffoon — he speaks anything.
प्रत्ययज्ञाता सावधान । त्याचें ऐकावें निरूपण । आत्मसाक्षात्काराची खूण । तत्काळ बाणें
pratyayajñātā sāvadhāna | tyācem aikāvem nirūpaṇa | ātmasākṣātkārācī khūṇa | tatkāḷa bāṇem
Listen to the alert pratyaya-jñātā's nirūpaṇa; / the sign of ātma-sākṣātkāra — gets impressed at once.
वेडें वांकडे जाणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । बाश्कळ बोलणें सांडावें । वमक जैसें
veḍem vāmkaḍe jāṇāvem | āmdhaḷem pāulīm voḷakhāvem | bāśkaḷa bolaṇem sāmḍāvem | vamaka jaisem
Know the crooked-and-crazy; recognize the blind by gait; / abandon nonsensical speech — like vomit.