संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 18 · Samāsa 5

33 ovis

धान्य उदंड मोजिलें । परी त्या मापें नाहीं भक्षिलें । विवरल्यविण तैसें जालें । प्राणीमात्रासी
dhānya udamḍa mojilem | parī tyā māpem nāhīm bhakṣilem | vivaralyaviṇa taisem jālem | prāṇīmātrāsī
Abundant grain was measured; but with that measure it was not eaten; / so happened without examination — to every creature.
पाठ म्हणतां आवरेना । पुसतां कांहींच कळेना । अनुभव पाहातां अनुमाना- । मधें पडें
pāṭha mhaṇatām āvarenā | pusatām kāmhīmca kaḷenā | anubhava pāhātām anumānā- | madhem paḍem
Reciting is not controlled; on asking nothing is known; / on looking at anubhava, it falls into inference.
शब्दरत्नें परीक्षावीं । प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं । येर ते अवघीं सांडावीं । येकीकडे
śabdaratnem parīkṣāvīm | pratyayācīm pāhona ghyāvīm | yera te avaghīm sāmḍāvīm | yekīkaḍe
Word-gems should be examined; by pratyaya should be taken; / the rest should be abandoned — to one side.
नावरूप आवघें सांडावें । मग अनुभवास मांडावें । सार असार येकचि करावें । हें मूर्खपण
nāvarūpa āvaghem sāmḍāvem | maga anubhavāsa māmḍāvem | sāra asāra yekaci karāvem | hem mūrkhapaṇa
Abandon all name-form; then bring to anubhava; / making sāra-asāra one — is foolishness.
लेखकें कुळ समजवावें । किंवा उगेंच वाचावें । येणें दृष्टांतें समजावें । कोणींतरी
lekhakem kuḷa samajavāvem | kimvā ugemca vācāvem | yeṇem dṛṣṭāmtem samajāvem | koṇīmtarī
The scribe should understand the context, or read useless[ly]; / by this dṛṣṭānta should understand — someone.
जेथें नाहीं समजावीस । तेथें आवघी कुसमुस । पुसों जातां वसवस । वक्ता करी
jethem nāhīm samajāvīsa | tethem āvaghī kusamusa | pusom jātām vasavasa | vaktā karī
Where there is no understanding — there all is turmoil; / on asking, snappishness — the vaktā does.
नान शब्द येकवटिले । प्रचीतीवीण उपाव केले । परी ते अवघेचि वेर्थ गेले । फडप्रसंगीं
nāna śabda yekavaṭile | pracītīvīṇa upāva kele | parī te avagheci vertha gele | phaḍaprasamgīm
Various words were joined; without pratīti remedies were made; / but all went in vain — at discussion-occasion.
पसेवरी वैरण घातलें । तांतडीनें जातें वोडिलें । तेणें पीठ बारीक आलें । हें तो घडेना
pasevarī vairaṇa ghātalem | tāmtaḍīnem jātem voḍilem | teṇem pīṭha bārīka ālem | hem to ghaḍenā
Fodder placed on a fistful; the grinder quickly spun; / 'flour came fine' — that does not happen.
घांसामागें घांस घातला । आवकाश नाहीं चावायाला । अवघा बोकणा भरिला । पुढें कैसें
ghāmsāmāgem ghāmsa ghātalā | āvakāśa nāhīm cāvāyālā | avaghā bokaṇā bharilā | puḍhem kaisem
Bite-upon-bite was placed; no time to chew; / the whole bolus was filled — how ahead?
ऐका फडनिसीचें लक्षण । विरंग जाऊं नेदी क्षण । समस्तांचें अंतःकर्ण । सांभाळीत जावें
aikā phaḍanisīcem lakṣaṇa | viramga jāūm nedī kṣaṇa | samastāmcem amtaḥkarṇa | sāmbhāḷīta jāvem
Hear the mark of the chief-speaker: does not let a moment pass disjointed; / should continue to take care of — everyone's antaḥkaraṇa.
सूक्ष्म नामें सुखें घ्यावीं । तितुकीं रूपें वोळखावीं । वोळखोन समजवावीं । श्रोतयांसी
sūkṣma nāmem sukhem ghyāvīm | titukīm rūpem voḷakhāvīm | voḷakhona samajavāvīm | śrotayāmsī
Take subtle names with ease; recognize their forms; / recognizing, should explain — to listeners.
समशा पुरतां सुखी होती । श्रोते अवघे आनंदती । अवघे क्षणक्षणा वंदिती । गोसावियांसी
samaśā puratām sukhī hotī | śrote avaghe ānamdatī | avaghe kṣaṇakṣaṇā vamditī | gosāviyāmsī
On inquiry satisfied, they become happy; listeners all delighted; / all moment-by-moment salute — the gosāvīs.
समशा पुरतां वंदिती । समशा न पुरतां निंदिती । गोसांवी चिणचिण करिती । कोण्या हिशेबें
samaśā puratām vamditī | samaśā na puratām nimditī | gosāmvī ciṇaciṇa karitī | koṇyā hiśebem
On inquiry satisfied, they honor; on not, they revile; / the gosāvī becomes irritated — on what count?
शुध सोनें पाहोन घ्यावें । कसीं लाउनी तावावें । श्रवणमननें जाणावें । प्रत्ययासी
śudha sonem pāhona ghyāvem | kasīm lāunī tāvāvem | śravaṇamananem jāṇāvem | pratyayāsī
See and take pure gold; by touchstone test; / by śravaṇa-manana, know — in pratyaya.
वैद्याची प्रचित येना । वेथा परती होयेना । आणी रागेजावें जना । कोण्या हिशेबें
vaidyācī pracita yenā | vethā paratī hoyenā | āṇī rāgejāvem janā | koṇyā hiśebem
The physician's pratīti does not come; the ailment does not recede; / and to rage at people — on what count?
खोटें कोठेंचि चालेना । खोटें कोणास मानेना । याकारणें अनुमाना । खरें आणावें
khoṭem koṭhemci cālenā | khoṭem koṇāsa mānenā | yākāraṇem anumānā | kharem āṇāvem
False proceeds nowhere; false is not accepted by anyone; / for this reason, to inference — the true must be brought.
लिहिणें न येतां व्यापार केला । कांहीं येक दिवस चालिला । पुसता सुरनीस भेटला । तेव्हां खोटें
lihiṇem na yetām vyāpāra kelā | kāmhīm yeka divasa cālilā | pusatā suranīsa bheṭalā | tevhām khoṭem
Not knowing writing, made a business; for some days it proceeded; / asking-time came, met the accountant — then it was false.
सर्व आवघें हिशेबीं ठावें । प्रत्यय साक्षीनें बोलावें । मग सुरनीसें काये करावें । सांगाना ना
sarva āvaghem hiśebīm ṭhāvem | pratyaya sākṣīnem bolāvem | maga suranīsem kāye karāvem | sāmgānā nā
All is known in the accounts; by pratyaya-witness one should speak; / then what can the accountant do? — tell, no.
स्वये आपणचि गुंते । समजावीस कैसे होते । नेणतां कोणीयेक ते । आपदों लागती
svaye āpaṇaci gumte | samajāvīsa kaise hote | neṇatām koṇīyeka te | āpadom lāgatī
Oneself gets entangled; how does understanding happen? / Not-knowing, some — fall into calamities.
बळेंविण युद्धास गेला । तो सर्वस्वें नागवला । शब्द ठेवावा कोणाला । कोण कैसा
baḷemviṇa yuddhāsa gelā | to sarvasvem nāgavalā | śabda ṭhevāvā koṇālā | koṇa kaisā
Without strength went to war; he is stripped entirely; / whom to blame — who is how?
जे प्रचीतीस आलें खरें । तेंचि घ्यावें अत्यादरें । अनुभवेंविण जें उत्तरें । तें फलकटें जाणावीं
je pracītīsa ālem kharem | temci ghyāvem atyādarem | anubhavemviṇa jem uttarem | tem phalakaṭem jāṇāvīm
What has come true to pratīti — that alone should be taken with reverence; / speech without anubhava — know as chaff.
सिकऊं जातां राग चढे । परंतु पुढें आदळ घडे । खोटा निश्चय तात्काळ उडे । लोकामधें
sikaūm jātām rāga caḍhe | paramtu puḍhem ādaḷa ghaḍe | khoṭā niścaya tātkāḷa uḍe | lokāmadhem
On teaching, anger rises; but ahead collision occurs; / false certainty at once flies off — among people.
खरें सांडुनी खोटें घेणें । भकाधेस काये उणें । त्रिभुवनीं नारायणे । न्याय केला
kharem sāmḍunī khoṭem gheṇem | bhakādhesa kāye uṇem | tribhuvanīm nārāyaṇe | nyāya kelā
Abandoning true, taking false — what lack of abuse? / In the three worlds, Nārāyaṇa — has done justice.
तो न्याय सांडितां सेवटीं । अवघें जगचि लागे पाठीं । जनीं भंडभांडों हिंपुटीं । किती व्हावें
to nyāya sāmḍitām sevaṭīm | avaghem jagaci lāge pāṭhīm | janīm bhamḍabhāmḍom himpuṭīm | kitī vhāvem
Leaving that justice at end — all the world gets on his back; / quarrel-quarrel, wearied — how much to become?
अन्यायें बहुतांस पुरवलें । हें देखिलें ना ऐकिलें । वेडें उगेंचि भरीं भरलें । असत्याचे
anyāyem bahutāmsa puravalem | hem dekhilem nā aikilem | veḍem ugemci bharīm bharalem | asatyāce
By injustice, to abound many — has not been seen or heard; / the fool uselessly filled — with untruth.
असत्य म्हणिजे तेंचि पाप । सत्य जाणावें स्वरूप । दोहींमधें साक्षप । कोणाचा करावा
asatya mhaṇije temci pāpa | satya jāṇāvem svarūpa | dohīmmadhem sākṣapa | koṇācā karāvā
Untruth means pāpa; know truth as svarūpa; / between these two, attention — whose should be done?
मायेमधें बोलणें चालणें साचें । माया नस्तां बोलणें कैंचें । याकारणें निशब्दाचें । मूळ शोधावें
māyemadhem bolaṇem cālaṇem sācem | māyā nastām bolaṇem kaimcem | yākāraṇem niśabdācem | mūḷa śodhāvem
In māyā, speaking-walking is true; without māyā, speech — whence? / For this reason, the root of wordless — should be searched.
वच्यांश जाणोनि सांडावा । लक्ष्यांश विवरोन घ्यावा । याकारणें निशब्द मुळाचा गोवा । आढळेना
vacyāmśa jāṇoni sāmḍāvā | lakṣyāmśa vivarona ghyāvā | yākāraṇem niśabda muḷācā govā | āḍhaḷenā
Knowing vācyāmśa, abandon it; examining lakṣyāmśa, take it; / for this reason, the wordless root's entanglement — is not encountered.
अष्टधा प्रकृती पूर्वपक्ष । सांडून अलक्षीं लावावें लक्ष । मननसीळ परम दक्ष । तोचि जाणे
aṣṭadhā prakṛtī pūrvapakṣa | sāmḍūna alakṣīm lāvāvem lakṣa | mananasīḷa parama dakṣa | toci jāṇe
Aṣṭadhā-prakṛti is pūrva-pakṣa; abandoning, apply lakṣa to alakṣa; / meditatively supremely alert — alone knows.
नाना भूस आणि कण । येकचि म्हणणें अप्रमाण । रस चोवडिया कोण । शाहाणा सेवी
nānā bhūsa āṇi kaṇa | yekaci mhaṇaṇem apramāṇa | rasa covaḍiyā koṇa | śāhāṇā sevī
Various chaff and grain; saying 'one' is un-authoritative; / who would drink sugarcane juice — mixed with ash?
पिंडीं नित्यानित्य विवेक । ब्रह्मांडीं सारासार अनेक । सकळ शोधूनियां येक । सार घ्यावें
pimḍīm nityānitya viveka | brahmāmḍīm sārāsāra aneka | sakaḷa śodhūniyām yeka | sāra ghyāvem
In piṇḍa, nitya-anitya vivek; in brahmāṇḍa, sāra-asāra many; / searching all, take one essence.
मायेकरितां कोणीयेक । अन्वय आणि वीतरेक । ते माया नस्तां विवेक । कैसा करावा
māyekaritām koṇīyeka | anvaya āṇi vītareka | te māyā nastām viveka | kaisā karāvā
Due to māyā, anvaya and vyatireka of any; / without māyā, vivek — how would be done?
तत्वें तत्व शोधावें । माहांवाकीं प्रवेशावें । आत्मनिवेदनें पावावें । समाधान
tatvem tatva śodhāvem | māhāmvākīm praveśāvem | ātmanivedanem pāvāvem | samādhāna
Search tattva by tattva; enter the Mahāvākya; / by ātma-nivedana, attain — samādhāna.