संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 19
Dashak 19 · Samāsa 2
23 ovis
मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद ।
नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे
māgām bolile lekhanabheda | ātām aikā arthabheda |
nānā prakārīce samvāda | samajona ghyāve
Earlier was spoken writing-divisions; now hear meaning-divisions; / various kinds of dialogues — should be understood and taken.
शब्दभेद अर्थभेद । मुद्राभेद प्रबंधभेद ।
नाना शब्दाचे शब्दभेद । जाणोनी पाहावे
śabdabheda arthabheda | mudrābheda prabamdhabheda |
nānā śabdāce śabdabheda | jāṇonī pāhāve
Word-division, meaning-division; mudra-division, prabandha-division; / various words' various divisions — should be known-and-seen.
नाना आशंका प्रत्योत्तरें । नाना प्रचित साक्षात्कारें ।
जेणें करितां जगदांतरें । चमत्कारती
nānā āśamkā pratyottarem | nānā pracita sākṣātkārem |
jeṇem karitām jagadāmtarem | camatkāratī
Various doubts, counter-replies; various pratīti-sākṣātkāras; / by which the jagad-antara — marvels.
नाना पूर्वपक्ष सिद्धांत । प्रत्ययो पाहावा नेमस्त ।
अनुमानाचे स्वस्तवेस्त । बोलोंचि नये
nānā pūrvapakṣa siddhāmta | pratyayo pāhāvā nemasta |
anumānāce svastavesta | bolomci naye
Various pūrva-pakṣa-siddhāntas; pratyaya should be seen rigorously; / the pros-and-cons of inference — should not be spoken.
प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । प्रचितीविण अवघी भ्रांती ।
गलंग्यांमधील जगज्जोति । चेतेल कोठें
pravṛtti athavā nivṛttī | pracitīviṇa avaghī bhrāmtī |
galamgyāmmadhīla jagajjoti | cetela koṭhem
Pravṛtti or nivṛtti; without pratīti, all is illusion; / in the muddle, the jagaj-jyoti — will it kindle where?
हेत समजोन उत्तर देणें । दुसर्याचे जीवीचें समजणें ।
मुख्य चातुर्याचीं लक्षणें । तें हें ऐसीं
heta samajona uttara deṇem | dusaryāce jīvīcem samajaṇem |
mukhya cāturyācīm lakṣaṇem | tem hem aisīm
Knowing the intent, give the answer; understand another's heart-within; / chief marks of cāturya — are such.
चातुर्येंविण खटपट । ते विद्यादि फलकट ।
सभेमधें आटघाट । समाधान कैचें
cāturyemviṇa khaṭapaṭa | te vidyādi phalakaṭa |
sabhemadhem āṭaghāṭa | samādhāna kaicem
Fussing without cāturya — that vidyā etc. is chaff; / in assembly, wrangling — whence samādhāna?
बहुत बोलणें ऐकावें । तेथें मोन्यचि धरावें ।
अल्पचिन्हें समजावें । जगदांतर
bahuta bolaṇem aikāvem | tethem monyaci dharāvem |
alpacinhem samajāvem | jagadāmtara
Much speech should be heard; there silence should be held; / by slight signs — should be understood the jagad-antara.
बाष्कळामधें बैसो नये । उद्धटासिं तंडों नये ।
आपणाकरितां खंडों नये । समाधान जनाचें
bāṣkaḷāmadhem baiso naye | uddhaṭāsim tamḍom naye |
āpaṇākaritām khamḍom naye | samādhāna janācem
Do not sit among the mundane; do not quarrel with the arrogant; / do not break — people's samādhāna — for one's own sake.
नेणतपण सोडूं नये । जाणपणें फुगो नये ।
नाना जनाचें हृदये । मृद शब्दें उकलावें
neṇatapaṇa soḍūm naye | jāṇapaṇem phugo naye |
nānā janācem hṛdaye | mṛda śabdem ukalāvem
Do not abandon not-knowing-hood; do not swell by knowing-hood; / various people's hearts — should be opened with soft words.
प्रसंग जाणावा नेटका । बहुतांसी जाझु नका ।
खरें असतांचि नासका । फड होतो
prasamga jāṇāvā neṭakā | bahutāmsī jājhu nakā |
kharem asatāmci nāsakā | phaḍa hoto
Know the occasion neatly; do not insist at many [places]; / even when true, a troubled — fad happens.
शोध घेतां आळसों नये । भ्रष्ट लोकीं बैसों नये ।
बैसलें तरी टाकूं नये । मिथ्या दोष
śodha ghetām āḷasom naye | bhraṣṭa lokīm baisom naye |
baisalem tarī ṭākūm naye | mithyā doṣa
Do not be lazy about searching; do not sit among the fallen; / if sat, do not bring — false faults.
अंतर आर्ताचें शोधावें । प्रसंगीं थोडें चि वाचावें ।
चटक लाउनी सोडावें । भल्या मनुष्यासी
amtara ārtācem śodhāvem | prasamgīm thoḍem ci vācāvem |
caṭaka lāunī soḍāvem | bhalyā manuṣyāsī
Should examine the interior of the needy; at occasion read little; / engage the good person — release.
मज्यालसींत बैसों नये । समाराधनेसी जाऊं नये ।
जातां येळीलवाणें होये । जिणें आपुलें
majyālasīmta baisom naye | samārādhanesī jāūm naye |
jātām yeḷīlavāṇem hoye | jiṇem āpulem
Do not sit in the gathering; do not go to community-meals; / if going, life becomes — pitiable.
उत्तम गुण प्रगटवावे । मग भलत्यासी बोलतां फावे ।
भले पाहोन करावे । शोधून मित्र
uttama guṇa pragaṭavāve | maga bhalatyāsī bolatām phāve |
bhale pāhona karāve | śodhūna mitra
Manifest excellent virtues; then speech with anyone succeeds; / make the good by looking — search for friends.
उपासनेसारिखें बोलावें । सर्व जनासि तोषवावें ।
सगट बरेंपण राखावें । कोण्हीयेकासी
upāsanesārikhem bolāvem | sarva janāsi toṣavāvem |
sagaṭa barempaṇa rākhāvem | koṇhīyekāsī
Speak per upāsanā; please all people; / preserve goodness uniformly — with anyone.
ठाईं ठाईं शोध घ्यावा । मग ग्रामीं प्रवेश करावा ।
प्राणीमात्र बोलवावा । आप्तपणें
ṭhāīm ṭhāīm śodha ghyāvā | maga grāmīm praveśa karāvā |
prāṇīmātra bolavāvā | āptapaṇem
Search at various places; then enter the village; / call every creature — as own.
उंच नीच म्हणों नये । सकळांचें निववावें हृदये ।
अस्तमानीं जाऊं नये । कोठें तऱ्ही
umca nīca mhaṇom naye | sakaḷāmcem nivavāvem hṛdaye |
astamānīm jāūm naye | koṭhem taṟhī
Do not call high-low; cool everyone's heart; / do not go at sunset — anywhere.
जगामधें जगमित्र । जिव्हेपासीं आहे सूत्र ।
कोठें तऱ्ही सत्पात्र । शोधून काढावें
jagāmadhem jagamitra | jivhepāsīm āhe sūtra |
koṭhem taṟhī satpātra | śodhūna kāḍhāvem
Among the world, world-friend; with tongue is the thread; / search-and-take from somewhere — a worthy vessel.
कथा होती तेथें जावें । दुरी दीनासारिखें बैसावें ।
तेथील सकळ हरद्र घ्यावें । अंतर्यामीं
kathā hotī tethem jāvem | durī dīnāsārikhem baisāvem |
tethīla sakaḷa haradra ghyāvem | amtaryāmīm
Go where there is kathā; sit far off like a poor-one; / take all the essence-there — within.
तेथें भले आडळती । व्यापा ते हि कळों येती ।
हळुहळु मंदगती । रीग करावा
tethem bhale āḍaḷatī | vyāpā te hi kaḷom yetī |
haḷuhaḷu mamdagatī | rīga karāvā
There good ones are found; enterprises too come to know; / slowly-slowly at mild pace — make entry.
सकळामधें विशेष श्रवण । श्रवणाहुनी थोर मनन ।
मननें होये समाधान । बहुत जनाचें
sakaḷāmadhem viśeṣa śravaṇa | śravaṇāhunī thora manana |
mananem hoye samādhāna | bahuta janācem
Special among all is śravaṇa; greater than śravaṇa, manana; / by manana, samādhāna — of many people.
धूर्तपणें सकळ जाणावें अंतरीं अंतर बाणावें ।
समजल्याविण सिणावें । कासयासी
dhūrtapaṇem sakaḷa jāṇāvem amtarīm amtara bāṇāvem |
samajalyāviṇa siṇāvem | kāsayāsī
By cunning should know all; within, interior should be impressed; / without understanding, laboring — for what purpose?