संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 19 · Samāsa 4

31 ovis

मागां बोलिले करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण । आतां ऐका सदेवलक्षण । परम सौख्यदायेक
māgām bolile karamṭalakṣaṇa | tem vivekem sāmḍāvem sampūrṇa | ātām aikā sadevalakṣaṇa | parama saukhyadāyeka
Earlier was spoken wretched-mark; by vivek abandon it entirely; / now hear blessed-mark — supremely sukha-giving.
उपजतगुण शरीरीं । परोपकारी नानापरी । आवडे सर्वांचे अंतरीं । सर्वकाळ
upajataguṇa śarīrīm | paropakārī nānāparī | āvaḍe sarvāmce amtarīm | sarvakāḷa
Inherent virtue in body; benevolent in various ways; / beloved to all's interior — always.
सुंदर अक्षर लेहो जाणे । चपळ शुद्ध वाचूं जाणे । अर्थांतर सांगों जाणे । सकळ कांहीं
sumdara akṣara leho jāṇe | capaḷa śuddha vācūm jāṇe | arthāmtara sāmgom jāṇe | sakaḷa kāmhīm
Knows to write beautiful letters; knows to read quickly-purely; / knows to explain meaning-depths — of everything.
कोणाचें मनोगत तोडिना । भल्यांची संगती सोडिना । सदेवलक्षण अनुमाना । आणून ठेवी
koṇācem manogata toḍinā | bhalyāmcī samgatī soḍinā | sadevalakṣaṇa anumānā | āṇūna ṭhevī
Does not break anyone's inner-aim; does not abandon good company; / the blessed-mark to inference — brings and places.
तो सकळ जनासी व्हावा । जेथें तेथें नित्य नवा । मूर्खपणें अनुमानगोवा । कांहींच नाहीं
to sakaḷa janāsī vhāvā | jethem tethem nitya navā | mūrkhapaṇem anumānagovā | kāmhīmca nāhīm
He should be of all people; ever new wherever; / the inference-entanglement of foolishness — nothing at all.
नाना उत्तम गुण सत्पात्र । तेचि मनुष्य जगमित्र । प्रगट कीर्ती स्वतंत्र । पराधेन नाहीं
nānā uttama guṇa satpātra | teci manuṣya jagamitra | pragaṭa kīrtī svatamtra | parādhena nāhīm
Various excellent virtues, worthy; that person is world-friend; / manifest kīrti is svatantra — no dependence.
राखे सकळांचें अंतर । उदंड करी पाठांतर । नेमस्तपणाचा विसर । पडणार नाहीं
rākhe sakaḷāmcem amtara | udamḍa karī pāṭhāmtara | nemastapaṇācā visara | paḍaṇāra nāhīm
Preserves everyone's interior; does abundant recitation; / forgetting of rigor — will not occur.
नम्रपणें पुसों जाणे । नेमस्त अर्थ सांगों जाणे । बोलाऐसें वर्तों जाणे । उत्तम क्रिया
namrapaṇem pusom jāṇe | nemasta artha sāmgom jāṇe | bolāaisem vartom jāṇe | uttama kriyā
Knows to ask with humility; knows to tell meaning rigorously; / knows to walk as he speaks — excellent actions.
तो मानला बहुतांसी । कोणी बोलों न शके त्यासी । धगधगीत पुण्यरासी । माहांपुरुष
to mānalā bahutāmsī | koṇī bolom na śake tyāsī | dhagadhagīta puṇyarāsī | māhāmpuruṣa
He is accepted by many; no one can speak ill of him; / blazing-blazing puṇya-heap — mahā-puruṣa.
तो परोपकार करितांचि गेला । पाहिजे तो ज्याला त्याला । मग काय उणें तयाला । भूमंडळीं
to paropakāra karitāmci gelā | pāhije to jyālā tyālā | maga kāya uṇem tayālā | bhūmamḍaḷīm
He continues to do paropakāra; whatever is needed, to each; / then what lacks to him — on earth-globe?
बहुत जन वास पाहे । वेळेसी तत्काळ उभा राहे । उणें कोणाचें न साहे । तया पुरुषासी
bahuta jana vāsa pāhe | veḷesī tatkāḷa ubhā rāhe | uṇem koṇācem na sāhe | tayā puruṣāsī
Many people look with longing; stands ready at the occasion; / does not bear anyone's lack — that puruṣa.
चौदा विद्या चौसष्टी कळा । जाणे संगीत गायेनकळा । आत्मविद्येचा जिव्हाळा । उदंड तेथें
caudā vidyā causaṣṭī kaḷā | jāṇe samgīta gāyenakaḷā | ātmavidyecā jivhāḷā | udamḍa tethem
14 vidyās, 64 kalās; knows samgīta, gāyana-art; / the essence of ātma-vidyā — is abundant there.
सकळांसी नम्र बोलणें । मनोगत राखोन चालणें । अखंड कोणीयेकाचे उणें । पडोंचि नेदी
sakaḷāmsī namra bolaṇem | manogata rākhona cālaṇem | akhamḍa koṇīyekāce uṇem | paḍomci nedī
Speak humbly to all; walking preserving inner-aims; / never lets anyone's lack — fall.
न्याय नीति भजन मर्याद । काळ सार्थक करी सदा । दरिद्रपणाची आपदा । तेथें कैची
nyāya nīti bhajana maryāda | kāḷa sārthaka karī sadā | daridrapaṇācī āpadā | tethem kaicī
Justice-ethics-bhajana-limits; always fulfills time; / the calamity of poverty — whence for him?
उत्तम गुणें श्रृंघारला । तो बहुतांमधें शोभला । प्रगट प्रतापें उगवला । मार्तंड जैसा
uttama guṇem śrṛmghāralā | to bahutāmmadhem śobhalā | pragaṭa pratāpem ugavalā | mārtamḍa jaisā
Adorned with excellent virtues; shone among the many; / rose with manifest pratāpa — like the sun.
जाणता पुरुष असेल जेथें । कळहो कैचा उठेल तेथें । उत्तम गुणाविषीं रितें । तें प्राणी करंटे
jāṇatā puruṣa asela jethem | kaḷaho kaicā uṭhela tethem | uttama guṇāviṣīm ritem | tem prāṇī karamṭe
Where a knowing puruṣa exists — whence will quarrel arise? / Empty of excellent virtues — those creatures are wretched.
प्रपंची जाणे राजकारण । परमार्थीं साकल्य विवरण । सर्वांमधें उत्तम गुण । त्याचा भोक्ता
prapamcī jāṇe rājakāraṇa | paramārthīm sākalya vivaraṇa | sarvāmmadhem uttama guṇa | tyācā bhoktā
In prapañca knows rāja-kāraṇa; in paramārtha, full exposition; / among all, the excellent-virtued — is his enjoyer.
मागें येक पुढें येक । ऐसा कदापी नाहीं दंडक । सर्वत्रांसीं अलोलिक । तया पुरुषाची
māgem yeka puḍhem yeka | aisā kadāpī nāhīm damḍaka | sarvatrāmsīm alolika | tayā puruṣācī
'One behind, one ahead' — never such rule; / with all wondrous — is that puruṣa.
अंतरासी लागेल ढका । ऐसी वर्तणूक करूं नका । जेथें तेथें विवेका । प्रगट करी
amtarāsī lāgela ḍhakā | aisī vartaṇūka karūm nakā | jethem tethem vivekā | pragaṭa karī
The interior should not receive a blow; do not conduct thus; / wherever, vivek — he manifests.
कर्मविधी उपासनाविधी । ज्ञानविधी वैराग्यविधी । विशाळ ज्ञात्रुत्वाची बुद्धी । चळेल कैसी
karmavidhī upāsanāvidhī | jñānavidhī vairāgyavidhī | viśāḷa jñātrutvācī buddhī | caḷela kaisī
Karma-rule, upāsanā-rule; jñāna-rule, vairāgya-rule; / the vast buddhi of knower-hood — how would it shake?
पाहातां अवघे उत्तम गुण । तयास वाईट म्हणेल कोण । जैसा आत्मा संपूर्ण । सर्वां घटीं
pāhātām avaghe uttama guṇa | tayāsa vāīṭa mhaṇela koṇa | jaisā ātmā sampūrṇa | sarvām ghaṭīm
On seeing all excellent virtues — who would call him bad? / As the Ātman is complete — in every vessel.
आपल्या कार्यास तत्पर । लोक असती लाहानथोर । तैसाचि करी परोपकार । मनापासुनी
āpalyā kāryāsa tatpara | loka asatī lāhānathora | taisāci karī paropakāra | manāpāsunī
Eager for his own work; people are small-and-great; / likewise does benevolence — from mind.
दुसर्याच्या दुःखें दुखवे । दुसर्याच्या सुखें सुखावे । आवघेचि सुखी असावे । ऐसी वासना
dusaryācyā duḥkhem dukhave | dusaryācyā sukhem sukhāve | āvagheci sukhī asāve | aisī vāsanā
Pained by another's sorrow; delighted by another's joy; / 'all should be happy' — such is the vāsanā.
उदंड मुलें नानापरी । वडिलांचें मन अवघ्यांवरी । तैसी अवघ्यांची चिंता करी । माहांपुरुष
udamḍa mulem nānāparī | vaḍilāmcem mana avaghyāmvarī | taisī avaghyāmcī cimtā karī | māhāmpuruṣa
Abundant children in various ways; elder's mind is on all; / likewise carries worry of all — mahā-puruṣa.
जयास कोणाचें सोसेना । तयाची निःकांचन वासना । धीकारिल्या धीकारेना । तोचि महापुरुष
jayāsa koṇācem sosenā | tayācī niḥkāmcana vāsanā | dhīkārilyā dhīkārenā | toci mahāpuruṣa
He who cannot bear [love of] anyone — his desireless vāsanā; / when reviled, is not reviled — he is the mahā-puruṣa.
मिथ्या शरीर निंदलें । तरी याचें काये गेलें । ज्ञात्यासी आणि जिंतिलें । देहेबुद्धीनें
mithyā śarīra nimdalem | tarī yācem kāye gelem | jñātyāsī āṇi jimtilem | dehebuddhīnem
Body is mithyā; though reviled, what of his is lost? / The jñātā is also conquered — by deha-buddhi.
हें अवघें अवलक्षण । ज्ञाता देहीं विलक्षण । कांहीं तऱ्ही उत्तम गुण । जनीं दाखवावे
hem avaghem avalakṣaṇa | jñātā dehīm vilakṣaṇa | kāmhīm taṟhī uttama guṇa | janīm dākhavāve
All this is defect-mark; the jñātā is special in body; / some excellent virtue — should be shown to people.
उत्तम गुणास मनुष्य वेधे । वाईट गुणासी प्राणी खेदे । तीक्षण बुद्धि लोक साधें । काये जाणती
uttama guṇāsa manuṣya vedhe | vāīṭa guṇāsī prāṇī khede | tīkṣaṇa buddhi loka sādhem | kāye jāṇatī
Man is drawn to excellent virtue; creature grieves bad virtue; / sharp-buddhi people simple — what do they know?
लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती । मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं
lokīm atyamta kṣamā karitī | āliyām lokāmce pracitī | maga te loka pāṭhī rākhatī | nānā prakārīm
People bear extreme kṣamā; on people's pratīti coming; / then those people protect back — in various ways.
बहुतांसी वाटे मी थोर । सर्वमान्य पाहिजे विचार । धीर उदार गंभीर । माहांपुरुष
bahutāmsī vāṭe mī thora | sarvamānya pāhije vicāra | dhīra udāra gambhīra | māhāmpuruṣa
Many feel 'I am great'; but the consideration 'accepted-by-all' is needed; / patient, generous, grave — mahā-puruṣa.
जितुके कांहीं उत्तम गुण । तें समर्थाचें लक्षण । अवगुण तें करंटलक्षण । सहजचि जालें
jituke kāmhīm uttama guṇa | tem samarthācem lakṣaṇa | avaguṇa tem karamṭalakṣaṇa | sahajaci jālem
Whatever excellent virtues — are the marks of the Samartha; / defects are the wretched-mark — naturally occurred.