संत साहित्य
Work in progress. Translations and commentary are AI-generated and may contain inaccuracies or hallucinations — please use your own judgement and check against the original sources.

Dashak 19 · Samāsa 9

31 ovis

ज्ञानी आणी उदास । समुदायाचा हव्यास । तेणें अखंड सावकाश । येकांत सेवावा
jñānī āṇī udāsa | samudāyācā havyāsa | teṇem akhamḍa sāvakāśa | yekāmta sevāvā
Jñānī and detached; zeal for community; / by him always leisurely — solitude should be served.
जेथें तजवीजा कळती । अखंड चाळणा निघती । प्राणीमात्राची स्थिती गती । कळों येते
jethem tajavījā kaḷatī | akhamḍa cāḷaṇā nighatī | prāṇīmātrācī sthitī gatī | kaḷom yete
Where plans are known; unbroken siftings emerge; / the state-motion of every creature — comes to know.
जरी हा चाळणाचि करीना । तरी कांहींच उमजेना । हिसेबझाडाचि पाहीना । दिवाळखोर
jarī hā cāḷaṇāci karīnā | tarī kāmhīmca umajenā | hisebajhāḍāci pāhīnā | divāḷakhora
If he does not do sifting — nothing is grasped; / does not examine account-list — bankrupt.
येक मिरासी साधिती । येक सीध्या गवाविती । व्यापकपणाची स्थिती । ऐसी आहे
yeka mirāsī sādhitī | yeka sīdhyā gavāvitī | vyāpakapaṇācī sthitī | aisī āhe
Some accomplish hereditary-rights; some lose possessions; / the state of extensiveness — is such.
जेणें जें जें मनीं धरिलें । तें तें आधींच समजलें । कृत्रिम अवघेंचि खुंटलें । सहजचि येणें
jeṇem jem jem manīm dharilem | tem tem ādhīmca samajalem | kṛtrima avaghemci khumṭalem | sahajaci yeṇem
What each holds in mind — is understood already; / cunning is all stopped — naturally by him.
अखंड राहतां सलगी होते । अतिपरिचयें अवज्ञा घडते । याकारणें विश्रांती ते । घेतां नये
akhamḍa rāhatām salagī hote | atiparicayem avajñā ghaḍate | yākāraṇem viśrāmtī te | ghetām naye
Always staying brings familiarity; by over-proximity, disregard occurs; / therefore that rest-time — should not be taken.
आळसें आळस केला । तरी मग कारबारचि बुडाला । अंतरहेत चुकत गेला । समुदायाचा
āḷasem āḷasa kelā | tarī maga kārabāraci buḍālā | amtaraheta cukata gelā | samudāyācā
By laziness did laziness — then the work itself drowned; / inner-aim began to be missed — of the community.
उदंड उपासनेचीं कामें । लावीत जावीं नित्यनेमें । अवकाश कैंचा कृत्रिमें । करावयासी
udamḍa upāsanecīm kāmem | lāvīta jāvīm nityanemem | avakāśa kaimcā kṛtrimem | karāvayāsī
Abundant tasks of upāsanā; should be applied by daily-rule; / whence time — for cunning?
चोर भांडारी करावा । घसरतांच सांभाळावा । गोवा मूर्खपणाचा काढावा । हळु हळु
cora bhāmḍārī karāvā | ghasaratāmca sāmbhāḷāvā | govā mūrkhapaṇācā kāḍhāvā | haḷu haḷu
Make a thief the store-keeper; at his slipping, take care; / remove the entanglement of foolishness — slowly.
या अवघ्या पहिल्याच गोष्टी । प्राणी कोणी नव्हता कष्टी । राजकारणें मंडळ वेष्टी । चहुंकडे
yā avaghyā pahilyāca goṣṭī | prāṇī koṇī navhatā kaṣṭī | rājakāraṇem mamḍaḷa veṣṭī | cahumkaḍe
All these are first things; no creature should be afflicted; / by rāja-kāraṇa wrap the circle — on all sides.
नष्टासी नष्ट योजावे । वाचळासी वाचाळ आणावे । आपणावरी विकल्पाचे गोवे । पडोंच नेदी
naṣṭāsī naṣṭa yojāve | vācaḷāsī vācāḷa āṇāve | āpaṇāvarī vikalpāce gove | paḍomca nedī
Deploy the wicked against the wicked; bring the wordy against the wordy; / do not let webs of vikalpa — fall on oneself.
कांटीनें कांटी झाडावी । झाडावी परी ते कळों नेदावी । कळकटेपणाची पदवी । असों द्यावी
kāmṭīnem kāmṭī jhāḍāvī | jhāḍāvī parī te kaḷom nedāvī | kaḷakaṭepaṇācī padavī | asom dyāvī
By thorn, shake off thorn; shake off, but do not let it be known; / the rank of being-an-entangler — keep aside.
न कळतां करी कार्य जें तें । तें काम तत्काळचि होतें । गचगचेंत पडतां तें । चमत्कारें नव्हे
na kaḷatām karī kārya jem tem | tem kāma tatkāḷaci hotem | gacagacemta paḍatām tem | camatkārem navhe
Task done without being known — at once happens; / falling into muddle — by charm does not happen.
ऐकोनी आवडी लागावी । देखोनी बळकटचि व्हावी । सलगीनें आपली पदवी । सेवकामधें
aikonī āvaḍī lāgāvī | dekhonī baḷakaṭaci vhāvī | salagīnem āpalī padavī | sevakāmadhem
Hearing, love should arise; seeing, strengthen; / by familiarity own rank — among servants.
कोणीयेक काम करितां होतें । न करितां तें मागें पडतें । या कारणें ढिलेपण तें । असोंचि नये
koṇīyeka kāma karitām hotem | na karitām tem māgem paḍatem | yā kāraṇem ḍhilepaṇa tem | asomci naye
Some work on doing happens; without doing falls behind; / for this reason, looseness — should not be at all.
जो दुसर्यावरी विश्वासला । त्याचा कार्यभाग बुडाला । जो आपणचि कष्टत गेला । तोचि भला
jo dusaryāvarī viśvāsalā | tyācā kāryabhāga buḍālā | jo āpaṇaci kaṣṭata gelā | toci bhalā
He who trusts another — his work drowned; / he who labors himself — he is the good.
अवघ्यास अवघें कळलें । तेव्हां तें रितें पडिलें । याकारणें ऐसें घडलें । न पाहिजे कीं
avaghyāsa avaghem kaḷalem | tevhām tem ritem paḍilem | yākāraṇem aisem ghaḍalem | na pāhije kīm
All came to know everything; then it fell empty; / for this reason, such — should not occur.
मुख्य सूत्र हातीं घ्यावें । करणें तें लोकांकरवीं करवावें । कित्तेक खलक उगवावे । राजकारणामधें
mukhya sūtra hātīm ghyāvem | karaṇem tem lokāmkaravīm karavāvem | kitteka khalaka ugavāve | rājakāraṇāmadhem
Hold the main thread in hand; let the doing be done through people; / unravel several hassles — in rāja-kāraṇa.
बोलके पहिलवान कळकटे । तयासीच घ्यावे झटे । दुर्जनें राजकारण दाटे । ऐसें न करावें
bolake pahilavāna kaḷakaṭe | tayāsīca ghyāve jhaṭe | durjanem rājakāraṇa dāṭe | aisem na karāvem
Speaking champions-wrestlers-hardworking; with them take on struggles; / by wicked rāja-kāraṇa gets crammed — do not do thus.
ग्रामण्य वर्मीं सांपडावें । रगडून पीठचि करावें । करूनि मागुती सांवरावें । बुडऊं नये
grāmaṇya varmīm sāmpaḍāvem | ragaḍūna pīṭhaci karāvem | karūni māgutī sāmvarāvem | buḍaūm naye
Catch the rebel at his weak point; grind him to powder; / then again lift up — do not drown.
खळदुर्जनासी भ्यालें । राजकारण नाहीं राखिलें । तेणें अवघें प्रगट जालें । बरें वाईट
khaḷadurjanāsī bhyālem | rājakāraṇa nāhīm rākhilem | teṇem avaghem pragaṭa jālem | barem vāīṭa
Afraid of wicked-rogue; rāja-kāraṇa not preserved; / by that all became manifest — good-bad.
समुदाव पाहिजे मोठा । तरी तनावा असाव्या बळकटा । मठ करुनी ताठा । धरूं नये
samudāva pāhije moṭhā | tarī tanāvā asāvyā baḷakaṭā | maṭha karunī tāṭhā | dharūm naye
For a community to be great — threads should be strong; / making a maṭha, stiffness — should not be held.
दुर्जन प्राणी समजावे । परी ते प्रगट न करावे । सज्जनापरीस आळवावे । महत्व देउनी
durjana prāṇī samajāve | parī te pragaṭa na karāve | sajjanāparīsa āḷavāve | mahatva deunī
Wicked creatures must be known; but should not be exposed; / better than sajjana call them — giving greatness.
जनामधें दुर्जन प्रगट । तरी मग अखंड खटखट । याकारणें ते वाट । बुझूनि टाकावी
janāmadhem durjana pragaṭa | tarī maga akhamḍa khaṭakhaṭa | yākāraṇem te vāṭa | bujhūni ṭākāvī
Wicked manifest among people — then unbroken trouble; / for this reason that path — should be buzzed off.
गनीमाच्या देखतां फौजा । रणशूरांच्या फुर्फुरिती भुजा । ऐसा पाहिजे किं राजा । कैपक्षी परमार्थी
ganīmācyā dekhatām phaujā | raṇaśūrāmcyā phurphuritī bhujā | aisā pāhije kim rājā | kaipakṣī paramārthī
Seeing enemy armies, the battle-heroes' arms quiver; / such should the king be — a side-taker, paramārthī.
तयास देखतां दुर्जन धाके । बैसवी प्रचितीचे तडाखे । बंडपाषांडाचे वाखे । सहजचि होती
tayāsa dekhatām durjana dhāke | baisavī pracitīce taḍākhe | bamḍapāṣāmḍāce vākhe | sahajaci hotī
On seeing him, wicked are afraid; sets pratīti-blows; / marks of rebellion-heresy — spontaneously occur.
हे धूर्तपणाचीं कामें । राजकारण करावें नेमें । ढिलेपणाच्या संभ्रमें । जाऊं नये
he dhūrtapaṇācīm kāmem | rājakāraṇa karāvem nemem | ḍhilepaṇācyā sambhramem | jāūm naye
These are tasks of cunning; rāja-kāraṇa should be done rigorously; / by the pomp of looseness — should not go.
कोठेंच पडेना दृष्टीं । ठाईं ठाईं त्याच्या गोष्टी । वाग्विळासें सकळ सृष्टी । वेधिली तेणें
koṭhemca paḍenā dṛṣṭīm | ṭhāīm ṭhāīm tyācyā goṣṭī | vāgviḷāsem sakaḷa sṛṣṭī | vedhilī teṇem
Does not fall on sight; his accounts everywhere; / by speech-delight, all sṛṣṭi — is drawn by him.
हुंब्यासीं हुंबा लाऊन द्यावा । टोणप्यास टोणपा आणावा । लौंदास पुढें उभा करावा । दुसरा लौंद
humbyāsīm humbā lāūna dyāvā | ṭoṇapyāsa ṭoṇapā āṇāvā | laumdāsa puḍhem ubhā karāvā | dusarā laumda
Set blusterer against blusterer; bring ṭoṇapā against ṭoṇapā; / before loaf stand another — loaf.
धटासी आणावा धट । उत्धटासी पाहिजे उत्धट । खटनटासी खटनट । अगत्य करी
dhaṭāsī āṇāvā dhaṭa | utdhaṭāsī pāhije utdhaṭa | khaṭanaṭāsī khaṭanaṭa | agatya karī
Bring obstinate against obstinate; upstart for upstart; / rogue-rascal for rogue-rascal — necessarily is needed.
जैशास तैसा जेव्हां भेटे । तेव्हां मज्यालसी थाटे । इतुकें होतें परी धनी कोठें । दृष्टीस न पडे
jaiśāsa taisā jevhām bheṭe | tevhām majyālasī thāṭe | itukem hotem parī dhanī koṭhem | dṛṣṭīsa na paḍe
When like-meets-like — then the gathering flourishes. / So much happens, but the master — falls not on sight.