संत साहित्य · Dāsabodha · Dashak 20
Dashak 20 · Samāsa 6
30 ovis
पाहों जातां भूमंडळ । ठाईं ठाईं आहे जळ ।
कित्तेक तें निर्मळ माळ । जळेंविण पृथ्वी
pāhom jātām bhūmamḍaḷa | ṭhāīm ṭhāīm āhe jaḷa |
kitteka tem nirmaḷa māḷa | jaḷemviṇa pṛthvī
On looking at earth-globe — water in various places; / several are pure plateau — earth without water.
तैसें दृश्य विस्तारलें । कांहींयेक जाणिवेनें शोभलें ।
जाणीवरहित उरलें । कीतीयेक दृश्य
taisem dṛśya vistāralem | kāmhīmyeka jāṇivenem śobhalem |
jāṇīvarahita uralem | kītīyeka dṛśya
Likewise dṛśya has expanded; somewhat adorned with knowing; / knowing-less remained — several dṛśya.
च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौर्यासी लक्ष जीवयोनी ।
शास्त्रीं अवघें नेमुनी । बोलिलें असे
cyārī khāṇī cyārī vāṇī | cauryāsī lakṣa jīvayonī |
śāstrīm avaghem nemunī | bolilem ase
Four wombs, four speeches; 84-lakh jīva-yonis; / all fixed in śāstra — has been spoken.
श्लोक ॥ जलजा नवलक्षाश्च दशलक्षाश्च पक्षिणः । कृमयो रुद्रलक्षाश्च विंशल्लक्षा गवादयः ॥
स्थावरा स्त्रिंशल्लक्षाश्च चतुर्लक्षाश्च मानवाः । पापपुण्यं समं कृत्वा नरयोनिषु जायते ॥
मनुष्यें च्यारी लक्ष । पशु वीस लक्ष ।
क्रिम आक्रा लक्ष । बोलिलें शास्त्रीं
śloka || jalajā navalakṣāśca daśalakṣāśca pakṣiṇaḥ | kṛmayo rudralakṣāśca vimśallakṣā gavādayaḥ ||
sthāvarā strimśallakṣāśca caturlakṣāśca mānavāḥ | pāpapuṇyam samam kṛtvā narayoniṣu jāyate ||
manuṣyem cyārī lakṣa | paśu vīsa lakṣa |
krima ākrā lakṣa | bolilem śāstrīm
[Śloka: jalajā navalakṣāśca daśalakṣāśca pakṣiṇaḥ | kṛmayo rudralakṣāśca vimśallakṣā gavādayaḥ || sthāvarāstrimśallakṣāśca caturlakṣāśca mānavāḥ | pāpapuṇyam samam kṛtvā narayoniṣu jāyate ||] / Humans are 4 lakh; beasts 20 lakh; / worms 11 lakh — spoken in śāstra.
दाहा लक्ष ते खेचर । नव लक्ष जळचर ।
तीस लक्ष स्थावर । बोलिलें शास्त्रीं
dāhā lakṣa te khecara | nava lakṣa jaḷacara |
tīsa lakṣa sthāvara | bolilem śāstrīm
Ten lakh sky-dwellers; nine lakh water-dwellers; / thirty lakh immobiles — spoken in śāstra.
ऐसी चौर्यासी लक्ष योनी । जितुका तितुका जाणता प्राणी ।
अनंत देह्याची मांडणी । मर्यादा कैंची
aisī cauryāsī lakṣa yonī | jitukā titukā jāṇatā prāṇī |
anamta dehyācī māmḍaṇī | maryādā kaimcī
Such 84-lakh yonis; as many as there are, are knowing creatures; / endless body-arrangements — what limit?
अनंत प्राणी होत जाती । त्यांचें अधिष्ठान जगती ।
जगतीवेगळी स्थिती । त्यास कैंची
anamta prāṇī hota jātī | tyāmcem adhiṣṭhāna jagatī |
jagatīvegaḷī sthitī | tyāsa kaimcī
Endless creatures come-and-go; their foundation is the earth; / apart from earth, state — where for them?
पुढें पाहातां पंचभूतें । पावलीं पष्टदशेतें ।
कोणी विद्यमान कोणी तें । उगीच असती
puḍhem pāhātām pamcabhūtem | pāvalīm paṣṭadaśetem |
koṇī vidyamāna koṇī tem | ugīca asatī
Ahead on looking, five elements — reached the clear state; / some present, some — simply exist.
अंतरात्म्याची वोळखण । तेचि जेथें चपळपण ।
जाणीवेचें अधिष्ठान । सावध ऐका
amtarātmyācī voḷakhaṇa | teci jethem capaḷapaṇa |
jāṇīvecem adhiṣṭhāna | sāvadha aikā
The recognition of Antarātmā — is where there is agility; / the foundation of knowing — alertly hear.
सुखदुख जाणता जीव । तैसाचि जाणावा सद शिव ।
अंतःकर्णपंचक अपूर्व । अंश आत्मयाचा
sukhadukha jāṇatā jīva | taisāci jāṇāvā sada śiva |
amtaḥkarṇapamcaka apūrva | amśa ātmayācā
Sukha-duḥkha-knowing jīva; likewise should be known Sadāśiva; / antaḥkaraṇa-pañcaka is wondrous — a portion of Ātmā.
स्थुळीं आकाशाचे गुण । अंश आत्मयाचे जाण ।
सत्व रज तमोगुण । गुण आत्मयाचे
sthuḷīm ākāśāce guṇa | amśa ātmayāce jāṇa |
satva raja tamoguṇa | guṇa ātmayāce
In sthūla, guṇas of ākāśa; portions of Ātmā, know; / sattva-rajas-tamo-guṇa — virtues of Ātmā.
नाना चाळणा नाना धृती । नवविधा भक्ति चतुर्विधा मुक्ती ।
अलिप्तपण सहजस्थिती । गुण आत्मयाचे
nānā cāḷaṇā nānā dhṛtī | navavidhā bhakti caturvidhā muktī |
aliptapaṇa sahajasthitī | guṇa ātmayāce
Various siftings, various resolves; nava-vidhā bhakti, catur-vidhā mukti; / aloofness, sahaja-sthiti — virtues of Ātmā.
द्रष्टा साक्षी ज्ञानघन । सत्ता चैतन्य पुरातन ।
श्रवण मनन विवरण । गुण आत्मयाचे
draṣṭā sākṣī jñānaghana | sattā caitanya purātana |
śravaṇa manana vivaraṇa | guṇa ātmayāce
Dṛṣṭā, sākṣī, jñāna-ghana; sattā, caitanya, ancient; / śravaṇa, manana, vivaraṇa — virtues of Ātmā.
दृश्य द्रष्टा दर्शन । ध्येय ध्याता ध्यान ।
ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । गुण आत्मयाचे
dṛśya draṣṭā darśana | dhyeya dhyātā dhyāna |
jñeya jñātā jñāna | guṇa ātmayāce
Dṛśya, dṛṣṭā, darśana; dhyeya, dhyātā, dhyāna; / jñeya, jñātā, jñāna — virtues of Ātmā.
वेदशास्त्रपुराणार्थ । गुप्त चालिला परमार्थ ।
सर्वज्ञपणें समर्थ । गुण आत्मयाचे
vedaśāstrapurāṇārtha | gupta cālilā paramārtha |
sarvajñapaṇem samartha | guṇa ātmayāce
Veda-śāstra-purāṇa's meaning; hidden paramārtha proceeds; / sarvajña-ness, samartha — virtues of Ātmā.
बद्ध मुमुक्षु साधक सिद्ध । विचार पाहाणें शुद्ध ।
बोध आणी प्रबोध । गुण आत्मयाचे
baddha mumukṣu sādhaka siddha | vicāra pāhāṇem śuddha |
bodha āṇī prabodha | guṇa ātmayāce
Bound, mumukṣu, sādhaka, siddha; consideration should be pure; / bodha and prabodha — virtues of Ātmā.
जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या । प्रकृतिपुरुष मूळमाया ।
पिंड ब्रह्मांड अष्टकाया । गुण आत्मयाचे
jāgṛti svapna suṣupti turyā | prakṛtipuruṣa mūḷamāyā |
pimḍa brahmāmḍa aṣṭakāyā | guṇa ātmayāce
Jāgṛti, svapna, suṣupti, turyā; prakṛti-puruṣa, mūla-māyā; / piṇḍa, brahmāṇḍa, aṣṭa-kāyā — virtues of Ātmā.
परमात्मा आणि परमेश्वरी । जगदात्मा आणीई जगदेश्वरी ।
महेश आणी माहेश्वरी । गुण आत्मयाचे
paramātmā āṇi parameśvarī | jagadātmā āṇīī jagadeśvarī |
maheśa āṇī māheśvarī | guṇa ātmayāce
Paramātmā and Parameśvarī; Jagadātmā and Jagadeśvarī; / Maheśa and Māheśvarī — virtues of Ātmā.
सूक्ष्म जितुकें नामरूप । तितुकें आत्मयाचें स्वरूप ।
संकेतनामाभिधानें अमूप । सीमा नाहीं
sūkṣma jitukem nāmarūpa | titukem ātmayācem svarūpa |
samketanāmābhidhānem amūpa | sīmā nāhīm
Subtle, whatever name-form — all is Ātmā's svarūpa; / signal-name-designations abundant — have no limit.
आदिशक्ती शिवशक्ती । मुख्य मूळमाया सर्वशक्ती ।
नाना जीनस उत्पती स्थिती । तितुके गुण आत्मयाचे
ādiśaktī śivaśaktī | mukhya mūḷamāyā sarvaśaktī |
nānā jīnasa utpatī sthitī | tituke guṇa ātmayāce
Ādi-śakti, Śiva-śakti; chief mūla-māyā, sarva-śakti; / various inventory-utpatti-sthitis — all are virtues of Ātmā.
पूर्वपक्ष आणी सिद्धांत । गाणें वाजवणें संगीत ।
नाना विद्या अद्भुत । गुण आत्मयाचे
pūrvapakṣa āṇī siddhāmta | gāṇem vājavaṇem samgīta |
nānā vidyā adbhuta | guṇa ātmayāce
Pūrva-pakṣa and siddhānta; singing, playing, samgīta; / various vidyās wondrous — virtues of Ātmā.
ज्ञान अज्ञान विपरीतज्ञान । असद्वृति सद्वृति जाण ।
ज्ञेप्तिमात्र अलिप्तपण । गुण आत्मयाचे
jñāna ajñāna viparītajñāna | asadvṛti sadvṛti jāṇa |
jñeptimātra aliptapaṇa | guṇa ātmayāce
Jñāna, ajñāna, viparīta-jñāna; asad-vṛtti, sad-vṛtti, know; / jñapti-only, aloofness — virtues of Ātmā.
पिंड ब्रह्मांड तत्वझाडा । नाना तत्वांचा निवाडा ।
विचार पाहाणें उघडा । गुण आत्मयाचे
pimḍa brahmāmḍa tatvajhāḍā | nānā tatvāmcā nivāḍā |
vicāra pāhāṇem ughaḍā | guṇa ātmayāce
Piṇḍa, brahmāṇḍa tattva-list; decision of various tattvas; / consideration should be seen openly — virtues of Ātmā.
नाना ध्यानें अनुसंधानें । नाना स्थिति नाना ज्ञानें ।
अनन्य आत्मनिवेदनें । गुण आत्मयाचे
nānā dhyānem anusamdhānem | nānā sthiti nānā jñānem |
ananya ātmanivedanem | guṇa ātmayāce
Various dhyānas, anusandhānas; various states, various jñānas; / ananya ātma-nivedanas — virtues of Ātmā.
तेतीस कोटी सुरवर । आठ्यासी सहश्र ऋषेश्वर ।
भूत खेचर अपार । गुण आत्मयाचे
tetīsa koṭī suravara | āṭhyāsī sahaśra ṛṣeśvara |
bhūta khecara apāra | guṇa ātmayāce
33 crore gods; 88 thousand ṛṣīśvaras; / bhūtas, sky-dwellers endless — virtues of Ātmā.
भूतावळी औट कोटी । च्यामुंडा छपन्न कोटी ।
कात्यायेणी नव कोटी । गुण आत्मयाचे
bhūtāvaḷī auṭa koṭī | cyāmumḍā chapanna koṭī |
kātyāyeṇī nava koṭī | guṇa ātmayāce
Three-and-a-half crore ghost-hosts; fifty-six crore Cāmuṇḍās; / nine crore Kātyāyaṇīs — virtues of Ātmā.
चंद्र सूर्य तारामंडळें । नाना नक्षत्रें ग्रहमंडळें ।
शेष कूर्म मेघमंडळें । गुण आत्मयाचे
camdra sūrya tārāmamḍaḷem | nānā nakṣatrem grahamamḍaḷem |
śeṣa kūrma meghamamḍaḷem | guṇa ātmayāce
Moon, sun, star-clusters; various constellations, planet-clusters; / Śeṣa, Kūrma, cloud-clusters — virtues of Ātmā.
देव दानव मानव । नाना प्रकारीचे जीव ।
पाहातां सकळ भावाभाव । गुण आत्मयाचे
deva dānava mānava | nānā prakārīce jīva |
pāhātām sakaḷa bhāvābhāva | guṇa ātmayāce
Deva, dānava, mānava; various kinds of jīvas; / on looking, all bhāva-abhāva — virtues of Ātmā.
आत्मयाचे नाना गुण । ब्रह्म निर्विकार निर्गुण ।
जाणणें येकदेसी पूर्ण । गुण आत्मयाचे
ātmayāce nānā guṇa | brahma nirvikāra nirguṇa |
jāṇaṇem yekadesī pūrṇa | guṇa ātmayāce
Ātmā's various virtues; Brahma is nirvikāra, nirguṇa; / knowing-localized-full — virtues of Ātmā.
आत्मरामौपासना । तेणें पावले निरंजना ।
निसंदेहे अनुष्ठना । ठावचि नाहीं
ātmarāmaupāsanā | teṇem pāvale niramjanā |
nisamdehe anuṣṭhanā | ṭhāvaci nāhīm
Ātmārāma upāsanā; by that attained nirañjana; / doubt-free, anuṣṭhāna — has no place.