Abhanga 4481
Tukaram promises that sincerely calling on the Lord's name, knowingly or unknowingly, with the support of a guru and fellow saints, will carry a person through life's hardships all the way to the very last moment.
The verse
पांडुरंगा करूं प्रथम नमन । दुसरें चरणा संतांचिया ॥१॥
याच्या कृपादानें कथेचा विस्तार । बाबाजीसद्गुदास तुका ॥२॥
काय माझी वाणी मानेल संतांसी । रंजवूं चित्तासी आपुलिया ॥३॥
या मनासी लागो हरिनामाचा छंद । आवडी गोविंद गावयासी ॥४॥
सीण जाला मज संवसारसंभ्रमें । सीतळ या नामें जाली काया ॥५॥
या सुखा उपमा नाहीं द्यावयासी । आलें आकारासी निर्विकार ॥६॥
नित्य धांवे तेथें नामाचा गजर । घोष जयजयकार आइकतां ॥७॥
तांतडी ते काय हरिगुण गाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥८॥
मूळ नरकाचें राज्यमदेंमाते । अंतरे बहुत देव दुरी ॥९॥
दुरी अंतरला नामनिंदकासी । जैसें गोंचिडासी क्षीर राहे ॥१०॥
हे वाट गोमटी वैकुंठासी जातां । रामकृष्णकथा दिंडी ध्वजा ॥११॥
जाणतयांनीं सांगितलें करा । अंतरासी वारा आडूनियां ॥१२॥
यांसी आहे ठावें परि अंध होती । विषयाची खंती वाटे जना ॥१३॥
नाहीं त्या सुटलीं द्रव्य लोभ माया । भस्म दंड छाया तरुवराची ॥१४॥
चत्ति ज्याचें पुत्रपत्नीबंधूवरी । सुटल हा परि कैसें जाणा ॥१५॥
जाणत नेणत करा हरिकथा । तराल सर्वथा भाक माझी ॥१६॥
माझी मज असे घडली प्रचित । नसेल पतित ऐसा कोणी ॥१७॥
कोणीं तरी कांहीं केलें आचरण । मज या कीर्तनेंविण नाहीं ॥१८॥
नाहीं भय भक्ता तराया पोटाचें । देवासी तयाचें करणें लागे ॥१९॥
लागे पाठोवाटी पाहे पायांकडे । पीतांबर खडे वाट सांडी ॥२०॥
डिंकोनियां कां रे राहिले हे लोक । हें चि कवतुक वाटे मज ॥२१॥
जयानें तारिले पाषाण सागरीं । तो ध्या रे अंतरीं स्वामी माझा ॥२२॥
माझिया जीवाची केली सोडवण । ऐसा नारायण कृपाळु हा ॥२३॥
हा चि माझा नेम हा चि माझा धर्म । नित्य वाचे नाम विठोबाचें ॥२४॥
चेतवला अग्नि तापत्रयज्वाळ । तो करी शितळ रामनाम ॥२५॥
मना धीर करीं दृढ चिता धरीं । तारील श्रीहरि मायबाप ॥२६॥
बाप हा कृपाळु भक्ता भाविकांसी । घरीं होय दासी कामारी त्या ॥२७॥
त्याचा भार माथां चालवी आपुला । जिहीं त्या दिधला सर्व भाव ॥२८॥
भावेंविण त्याची प्राप्ति । पुराणें बोलती ऐसी मात ॥२९॥
मात त्याची जया आवडे जीवासी । तया गर्भवासीं नाहीं येणें ॥३०॥
यावें गर्भवासीं तरी च विष्णुदासीं। उद्धार लोकांसी पूज्य होती ॥३१॥
होती आवडत जीवाचे ताइत । त्यां घडी अच्युत न विसंभे ॥३२॥
भेदाभेद नाहीं चिंता दुःख कांहीं । वैकुंठ त्या ठायीं सदा वसे ॥३३॥
वसे तेथें देव सदा सर्वकाळ । करिती निर्मळ नामघोष ॥३४॥
संपदा तयांची न सरे कल्पांतीं । मेळविला भक्ती देवलाभ ॥३५॥
लाभ तयां जाला संसारा येऊनी । भगवंत ॠणी भक्ती केला ॥३६॥
लागलेंसे पिसें काय मूढजनां । काय नारायणा विसरलीं ॥३७॥
विसरलीं तयां थोर जाली हाणी । पचविल्या खाणी चौर्यासी ॥३८॥
शिकविलें तरी नाहीं कोणा लाज । लागलीसे भाज धन गोड ॥३९॥
गोड एक आहे अविट गोविंद । आणीक तो छंद नासिवंत ॥४०॥
तळमळ त्याची कांहीं तरी करा । कां रे निदसुरा बुडावया ॥४१॥
या जनासी भय यमाचें नाहीं । सांडियेलीं तिहीं एकराज्यें ॥४२॥
जेणें अग्निमाजी घातलासे पाव । नेणता तो राव जनक होता ॥४३॥
तान भूक जिहीं साहिले आघात । तया पाय हात काय नाहीं ॥४४॥
नाहीं ऐसा तिहीं केला संवसार । दुःखाचे डोंगर तोडावया ॥४५॥
याच जन्में घडे देवाचें भजन । आणीक हें ज्ञान नाहीं कोठें ॥४६॥
कोठें पुढें नाहीं घ्यावया विसांवा । फिरोनि या गांवा आल्याविण ॥४७॥
विनवितां दिवस बहुत लागती । म्हणउनि चित्ती देव धरा ॥४८॥
धरा पाय तुम्ही संतांचे जीवासी । वियोग तयांसी देवा नाहीं ॥४९॥
नाहीं चाड देवा आणीक सुखाची । आवडी नामाची त्याच्या तया ॥५०॥
त्याची च उच्छष्टि बोलतों उत्तरें । सांगितलें खरें व्यासादिकीं ॥५१॥
व्यासें सांगितलें भक्ति हे विचार । भवसिंधु पार तरावया ॥५२॥
तरावया जना केलें भागवत । गोवळ गोपी क्त माता पिता ॥५३॥
तारुनियां खरे नेली एक्यासरें । निमित्ति उत्तरें रुसिया ॥५४॥
यासी वर्म ठावें भक्तां तरावया । जननी बाळ माया राख तान्हें ॥५५॥
तान्हेलें भुकेलें म्हणे वेळोवेळां । न मगतां लळा जाणोनियां ॥५६॥
जाणोनियां वर्म देठ लावियेला । द्रौपदीच्या बोलासवें धांवे ॥५७॥
धांवे सर्वता धेनु जैसी वत्सा । भक्तालागीं तैसा नारायण ॥५८॥
नारायण व्होवा हांव ज्याच्या जीवा । धन्य त्याच्या दैवा पार नाहीं ॥५९॥
पार नाहीं सुखा तें दिलें तयासी । अखंड वाचेसी रामनाम ॥६०॥
रामनाम दोनी उत्तम अक्षरें । भवानीशंकरें उपदेशिलीं ॥६१॥
उपदेश करी विश्वनाथ कानीं । वाराणसी प्राणी मध्यें मरे ॥६२॥
मरणाचे अंतीं राम म्हणे जरी । न लगे यमपुरी जावें तया ॥६३॥
तयासी उत्तम ठाव वैकुंठीं । वसे नाम चित्ती सर्वकाळ ॥६४॥
सर्वकाळ वसे वैष्णवांच्या घरीं । नसे क्षणभरी थिर कोठें ॥६५॥
कोठें नका पाहों करा हरिकथा । तेथें अवचिता सांपडेल ॥६६॥
सांपडे हा देव भाविकांचे हातीं । शाहाणे मरती तरी नाहीं ॥६७॥
नाहीं भलें भक्ती केलियावांचूनि। अहंता पापिणी नागवण ॥६८॥
नागवलों म्हणे देव मी आपणा । लाभ दिला जना ठकलों तो ॥६९॥
तो चि देव येर नव्हे ऐसें कांहीं । जनार्दन ठायीं चहूं खाणी ॥७०॥
खाणी भरूनियां राहिलासे आंत । बोलावया मात ठाव नाहीं ॥७१॥
ठाव नाहीं रिता कोणी देवाविण । ऐसी ते सज्जन संतवाणी ॥७२॥
वाणी बोलूनियां गेलीं एक पुढें । तयासी वांकुडें जातां ठक ॥७३॥
ठका नाहीं अर्थ ठाउका वेदांचा । होऊनि भेदाचा दास ठेला ॥७४॥
दास ठेला पोट अर्थ दंभासाटीं । म्हणउनि तुटी देवासवें ॥७५॥
सवें देव द्विजातीही दुराविला । आणिकांचा आला कोण पाड ॥७६॥
पाड करूनियां नागविलीं फार । पंडित वेव्हार खळवादी ॥७७॥
वादका निंदका देवाचें दरुशन । नव्हे जाला पूर्ण षडकर्मा ॥७८॥
षडकर्मा हीन रामनाम कंठीं । तयासवें भेटी सवें देवा ॥७९॥
देवासी आवड भाविक जो भोळा । शुद्ध त्या चांडाळा करुनि मानी ॥८०॥
मानियेल्या नाहीं विश्वास या बोला । नाम घेतां मला युक्ति थोडी ॥८१॥
युक्त थोडी मज दुर्बळाची वाचा । प्रताप नामाचा बोलावया ॥८२॥
बोलतां पांगल्या श्रुति नेति नेति । खुंटलिया युक्ति पुढें त्यांच्या ॥८३॥
पुढें पार त्याचा न कळे चि जातां । पाउलें देखतां ब्रम्हादिकां ॥८४॥
काय भक्तीपिसें लागलें देवासी । इच्छा ज्याची जैसी तैसा होय ॥८५॥
होय हा सगुण निर्गुण आवडी । भक्तिप्रिय गोडी फेडावया ॥८६॥
या बापासी बाळ बोले लाडें कोडें । करुनि वांकुडें मुख तैसें ॥८७॥
तैसें याचकाचें समाधान दाता । होय हा राखता सत्वकाळीं ॥८८॥
सत्वकाळीं कामा न येती आयुधें । बळ हा संबंध सैन्यलोक ॥८९॥
सैन्यलोक तया दाखवी प्रताप । लोटला हा कोप कोपावरी ॥९०॥
कोपा मरण नाहीं शांत होय त्यासी । प्रमाण भल्यासी सत्वगुणीं ॥९१॥
सत्वरजतमा आपण नासती । करितां हे भक्ति विठोबाची ॥९२॥
चित्त रंगलिया चैतन्य चि होय । तेथें उणें काय निजसुखा ॥९३॥
सुखाचा सागरु आहे विटेवरी । कृपादान करी तो चि एक ॥९४॥
एक चित्त धरूं विठोबाचे पायीं । तेथें उणें कांहीं एक आम्हां ॥९५॥
आम्हांसी विश्वास याचिया नामाचा । म्हणउनि वाचा घोष करूं ॥९६॥
करूं हरिकथा सुखाची समाधि । आणिकाची बुद्धी दुष्ट नास ॥९७॥
नासे संवसार लोकमोहो माया । शरण जा रे तया विठोबासी ॥९८॥
सिकविलें मज मूढा संतजनीं । दृढ या वचनीं राहिलोंसे ॥९९॥
राहिलोंसे दृढ विठोबाचे पायीं । तुका म्हणे कांहीं न लगे आंता ॥१००॥
Literal translation
A 100-verse yamak-bandha (chain-rhyme) doctrinal-treatise. Each verse begins with the closing-word of the previous, forming a continuous chain. Major themes traversed: (a) opening Pāṇḍuranga-prathama-namana / sants-charaṇa + Bābājī-sad-gurū-dāsa-Tukā (direct guru-attestation), (b) Hari-Nāma-chhanda-bind-mind / Nāme-kāyā-cool, (c) Vaikuṇṭha-mārga = Rāma-Krṣṇa-kathā-as-diṇḍī-dhvajā (Vārkarī-pilgrimage-banner-as-Vaikuṇṭha-path), (d) anti-nāma-nindaka, (e) jaṇat-na-jaṇat-karā-Hari-kathā-tarāla-bhāka-mājhī (my-promise: knowingly-or-unknowingly-do-Hari-kathā-you-WILL-cross), (f) Tukā's-own-prachīti — no-one-as-fallen-as-me but-kīrtana-saves, (g) Vyāsa-bhakti-Bhāgavata-tradition + Draupadī-bola-savē-dhānvē, (h) Kāśī-Rāma-mantra-via-Viśvanātha-kānī — at-end-says-Rāma — no-Yamapurī, (i) bhāvika-bhōḷā-pure-even-if-chāṇḍāḷa, (j) Vyāsa-cluster — Bhāgavata-made-for-jana-to-cross, (k) closing sants-instructed-this-fool — I'm-fixed-firmly-at-Viṭhōbā's-feet.
What it means
MONUMENTAL — among the longest abhangs in the Gathā. A 100-verse yamak-bandha doctrinal-treatise. The yamak-bandha (chain-rhyme: each-line's-first-word = previous-line's-last-word) is a sustained-virtuosic form. This single abhang is a near-summary of Tukārām's entire-doctrinal-position. Major foundational-claims and references:
- Guru-attestation: v2 Bābājī-sad-gurū-dāsa-Tukā — Tukārām naming his Vaikuṇṭha-guru (the dream-Bābājī Chaitanya / Bābājī Sad-gurū-dāsa-vāmana) — one of the rare-direct-guru-references in the corpus.
- Vaikuṇṭha-mārga-image (v11): the Vārkarī-diṇḍī-dhvajā (procession-banner) IS the Vaikuṇṭha-path's-marker.
- Promise to all readers (v16): jaṇat-nēṇat-karā-Hari-kathā-tarāla-sarvathā-bhāka-mājhī — knowingly-or-unknowingly-do-Hari-kathā — you-WILL-cross — my-promise (this is among Tukārām's most-direct-promises to disciples).
- Vyāsa-tradition (v51-53): Bhāgavata-made for-gōvāḷa-gopī-māta-pitā to-cross.
- Draupadī-bola-savē-dhāva (v57): Lord rushed-at-Draupadī's-cry like-the-cow-runs-for-her-calf.
- Kāśī-Rāma-mantra (v61-63): Rāma-nāma-dōnī-uttama-akṣarē — Bhavānī-Śankarēm-upadeśilī — Viśvanātha-whispers-in-Kāśī-dying-person's-ear — saying-Rāma-at-end — no-Yamapurī. The Kāśī taraka-mantra tradition.
- Bhāvika-bhōḷā (v80): Lord likes-the-bhāvika-and-bhōḷā (simple-believing) — even-a-chāṇḍāḷa becomes-pure.
- Closing-frame (v99-100): sants-instructed-me-this-fool — I'm-fixed-firmly-at-Viṭhōbā's-feet — nothing-more-needed.
Pair with 4482 (101-verse companion), 4181 (11-verse yamak-bandha chain — companion-form).
For someone today
In this long chain-rhyme, Tukaram lays out his whole path in one breath. He bows first to Panduranga and then to the saints, and he even names his own guru, showing that no one, not even a great poet-saint, walks this path alone. He promises that if you keep speaking and singing of the Lord, whether you fully understand what you are doing or not, you will be carried across life's hardships, this is his direct promise to anyone listening. He points to how the Lord rushed to answer Draupadi's cry the way a cow runs to her calf, and how even a dying person who simply utters a sacred name at the last moment is saved, showing that the door stays open right up to the final second and that sincerity matters far more than status or learning.
मराठी: या दीर्घ यमक-बद्ध अभंगात तुकाराम आपला संपूर्ण मार्ग एका दमात मांडतात. ते आधी पांडुरंगाला आणि मग संतांना नमन करतात, आणि स्वतःच्या गुरूचे नावही घेतात, यातून हेच दिसते की एवढा मोठा संतकवीसुद्धा एकट्याने हा मार्ग चालत नाही. ते वचन देतात की जर तुम्ही देवाचे नाव सतत घेत आणि गात राहिलात, मग ते जाणीवपूर्वक असो वा नकळत, तरीही तुम्ही जीवनातील अडचणींतून पैलतीरी पोहोचाल, हे त्यांचे थेट वचन आहे. ते सांगतात की गाय जशी वासराकडे धावते तसा देव द्रौपदीच्या हाकेला धावून गेला, आणि मरणासन्न व्यक्तीने शेवटच्या क्षणी फक्त पवित्र नाम उच्चारले तरी तो तरतो, यातून हेच कळते की शेवटच्या क्षणापर्यंत दार खुलेच असते आणि दर्जा किंवा विद्वत्तेपेक्षा मनापासूनची श्रद्धा जास्त महत्त्वाची असते.
Where this applies
- When you feel you must walk your spiritual path completely alone without teachers or community
- When you doubt whether repeating a name or prayer without fully understanding its depth still counts for anything
- When you are facing a crisis and crying out for help, wondering if anyone is truly listening
- When you or someone you love is near death and you wonder if it is too late for faith to matter